Hi fike njhani kwala?

Hi. Magic-Murhandziwa-Nkhwashu

Loko va ku swilo swa cinca no antswa eka ma-Afrika-Dzonga, swi tikomba onge xiyimo xo ya emahlweni xi nyanya – ngopfu-ngopfu eka vaakatiko va Vantima lava va ha tikeriwaka swinene. Leswi swi endleka eka mafumelo mantshwa ya xidemokirasi lexi ku vuriwaka leswaku i xa xiyimo xa le henhla swinene loko ku langutiwa Vumbiwa leri vuriwaka kuva ra xiyimo xa le henhla emisaveni hinkwayo. Xana leswi swi nga va swi vangiwa hi yini loko xidemokirasi xa hina se xi hundzisile malembe ya makumenharhu, nakona ku fuma mfumo wa Vantima lowu vuriwaka kuva wu lwerile ntshunxeko? Kumbe va ha ri ku dyeni hikuva a va yangi evuchavelawhawha ku vuya va ta siwaneka? A hi ali xihlawuhlawu xi endlile vangwa rikulu, kambe leswi swi va nyika xitiyanhlana xo dya timali ta tiko hi vunkungundzwani va rivala ku korhokela vaakatiko ku nga vona va nga va thola? Se ri va pelerile, hikuva vanhu se va pfulekile matihlo ya vona hi siku ra ntshovelo loko tivhoti ti hlayiwa eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo.

Ntalo wa mavandla (609) i vumbhoni bya leswaku vanhu va karhele ku mamisiwa tintiho, va endliwa tincece ta matolo, swikukwana etlela vurhongo. Nhlohlotelo wo sungula mavandla a ka ha ri ku korhokela vaakatiko, kambe ku tivuyerisa vona voxe. U twa vaku hi lava ku wisa fumelo ra futa na manyala ya ANC, va ta swi fikelela njhani va mpheheleni loko va hangalasa tivhoti? Loko a xi ri xona xikongomelo, ingi va nga vumbangi nyandza yin’we ku wisa lavo bomba hi ku nga yangi evuchavelahwahwa ku ta siwaneka. Lavo pfumala ripfalo no va ni lunya hambi ku ri makwanga yo tivuyerisa. Lava ku vuriwaka leswaku a va vupfangi eka vurhangeri vo tiva ku yimbelela ntsena. Lava nghenisana hi xivona emitirhweni hambi ku ri eka mabindzu ya mfumo. Matiendla a nga rileriwi loko swi ta eka lava va tshamaka va va vhotela nhlawulo wun’wana na wun’wana. Ndzi vula hambi ku ri vanakulorhi va vona va SACP, va kolwe hi yo oxa – va ri va ta tiyimela hi voxe ka mihlawulo leyi taka.

Tiko ri yimile hi nhloko hi ku pfumaleka ka mitirho loku hundzaka 32%, loko swi katsiwa na lava nga karhala ku lava mitirho swi yisa tihlayo eka 45%. Leswi swi engetela vusweti etikweni ni ku nga ringanani, ngopfu-ngopfu loko swi ta eka vantshwa ni vavasati va ka Ntimeni. Leswi swi nyanyisa hi vahlampfa lava nghenaka laha etikweni hi tindlela leti ti nga ri ki enawini. Sweswi mihlangano yo fana na va-Operation Dudula va ri nenge-hansi nenge-henhla va titekele nawu va wu veka emavokweni ya vona eka swiyenge swa rihanyo na swa dyondzo. Vukhamba byona byi tinyikile matimba laha Khomixinara wa Maphorisa ya KwaZulu-Natal a nga humesa xiviko xo tsema nhlana laha timali ta tiko ti nga le ku dyiweni futa onge i mapololo. Yona khomixini ya Magandla na swiyenge swin’wana swi ta fikelela xintshuxo ke? Hi vula ku swikoweto onge makhamba ya le ku tilavisiseni, naswona swiviko swa tikhomixini tin’wana to fana na ya Zondo ti tale hi ritshuri la ti nga kona! A vurile Bathabile Dlamini a ku swikeletoni leswintsongo swi tele, kambe onge leswi se i swikulu. Onge leswi swi phikizana na swa khale ka Puresidende Zuma (sweswi wa MKP) hi nkarhi wa ti-Gupta. I machachanghweni eka timali ta tiko!

Sweswi Afrika-Dzonga yi mbumburhekile ikhonomi yi lava ku gwadama hi matsolo ni kuva tiko ri kolota timali totala hambi ku ri mali ya nkavanyeto yi tsandzeka ku fikelela swilaveko swa vaakatiko. Ni loko va ringeta ku hakela swikweleti eka tibangi ta misava leti ti nga va khoma hi mikolo, vo kota ku hakela mali ya ntswalo ntsena. Hi hala thlelo tiko ro fana na Amerika ri te ni swikhiri eka mpfuneto lowu a va tshamela ku wu nyiketa leswi swi endlaka leswaku tiko ri durheliwa hi swa mixavo. Afrika-Dzonga, hambi ku ri Afrika hi ku angarhela va tsandzeka ku teka magoza yo tika na vona hikuva na swicelwa swa nkoka leswi matiko ya hala ntsungeni va swi lavaka. Timovha ti nge fambi na tiqingo a ti nge tirhi loko ti nga kumangi swcelwa swa hina. Kambe ku pfumala varhangeri lava va nga na xivono ya va Kwame Nkrumah, Muammar Gaddafi na va Ibrahim Traore swi hi endla hi tshama hi ri vakomberi.

Hi hala thlelo, ku na tiko ra China, rin’wana ra matiko lama Afrika-Dzonga yi nga na vuxaka byikulu – va swin’we eka nhlangano wa BRICS+. Lava a va chavi vuvekisi laha hi va kolotaka kwalomu ka $6.9 ku fika kwalomu ka $21.3 wa tibiliyoni. Va ha ri eka makungu yo aka xitimela xa rivilo xo suka eGauteng xi ya Limpopo, laha swi tivekaka kuva va ta ni ndhawu ya mabindzu na yo tshama hala Messina. Leswi a vo swi endla hikuva va ri na musa, kambe va tiva vuvekisi lebyi byi nga va vuyerisaka. Hi swi twile leswaku va nghenisana ka mitwanano yo vula leswaku loko u tsandzeka ku vuyisela mali ya vona na ntswalo eka nkarhi lowu mi nga pfumelelana, va teka lexi va nga ku akela xona. Leswi swi katsa na ndhawu – ku nga rivaliwi leswaku tiko ra vona hi rona ri nga ni nhlayo yo tala ya vanhu laha emisaveni hinkwayo. Loko  wo lava nyimpi u nge yimisani na vona hi swithlavatlhani swa manguva lawa, hambi ku ri Amerika ava ehleketa kambirhi. Leswi va nga vanghana na va Russia na va North Korea kee!

Ha-ha vulavula swa tinyimpi, ho tshemba leswaku mavuthu ya hina lava a va rhumiwile eDR Congo va ta hakeriwa timali. Ni ku ya mahlweni hi gova tihloko hi ku xixima lava va nga yayarheliwa na lava va nga vaviseka. Hi ni ku tshemba leswaku SANDF va ta lulamisa leswi nga tshamisekangiki eka ndzawulo, ngopfu-ngopfu eka swa timali ni switirhisiwa hikuva hi fanele hi tshama hi vambile ngoma hikuva ra mundzuku a ri tiveki.

Afrika-Dzonga a ri siwanekangi, kambe ri taleriwile hi ku nga ringani tanihileswi xiphemu lexikulu xa misava xi nga le mavokweni ya vanhu vantsongo. Leswi swi endla u vona swiyimo swo fana na va-Sandton lava nga na swa vona, loko hi hala thlelo ku ri ni xifaniso xa Alexandra xa lavo pfumala. Hi laha mi twaka vanhu vo fana na vakokwana Hellen Zille va yimisa voko va ku va nga lunghisa doroba ra Joni. Va tiba xifuva no titshemba hi mhaka ya leswaku ku vuriwa leswaku doroba ra Kapa na xifundzakulu xa Kapa Vupela-Dyambu swi basile etibukwini ta mfumo. Kambe leswi swaphijana hi ku le malokhixini ya Vantima ku fana na va-Langa, Khayelitsha…. A swi fani na le Stellenbosch. Kambe u nge va soli hikuva va kumile marito ya nkucetelo kusuka eka Pursidende Ramaphosa eka vanhu hinkwavo. Loko ha-ha ku twa sweswo, Mutshamaxitulu wa ANC Gwede Mantashe a ta thlandlkela hikuva vandla a ri na varhangeri lava va nga na vutivi na ntokoto, vo kota ku yimbelela ntsena. Dololooo!!!!