NTSEMBYANA WA XILUVA XA BANANA
Hi Pilot Manganyi
Xiluva xa nsinya wa Banana lexi tivekaka hi ku tswala mihandzu ya tibanana, van’wana va endla swakudya hi xona etindhawini tin’wana, sweswi xi kokile vanhu rinoko hikuva xi tirhisiwa tanihi ntsembyana. Loko etindhawini tin’wana va ri karhi va xi tirhisa ku endla supu na xipayisisi, van’wana va vonile nkoka wa xona tanihi ku xi tirhisa ku tshungula na ku hanyisa mimiri ya vona hi masiku na mikarhi. Ematikoxikaya, khale na khale a va xi tirhisa ku pfuneta hi tlhelo ra swiphiqo swa khwirhi tanihi ku gayela, ku lawula chukela emirini, naku pfuneta rihanyo ra munhu ra masiku hinkwawo.
Vulavisisi bya sayense byi kokekile rinoko na ku tivutisela leswaku hikokwalaho ka yini xiluva xa banana xi vile na nkoka eka swakudya swa xintu. Ku vikiwa leswaku xiluva xa banana xi fuwile hi swiaki swa nkoka tanihi ‘dietary fibre, antioxidants na bioactive compound’, leswi tivekaka swi ri na xiave hi tlhelo ra ndlandlamuko wa swiaki swa masocha ya miri, rihanyo ra magayelelo ya khwirhi na nkoka eka vanhu lava hanyaka na vuvabyi bya chukela. “Leswi hi swi vonaka sweswi i ku va sayense yi sungula ku hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini misinya a yi ri na nkoka eka vanhu va khale” ku hlamusela Nhlalala Hlungwane. Leswi swi kombisa leswaku vanhu va khale a va ri na vutlhari bya ntumbuluko va ri karhi va nga switivi leswaku misinya leyi va yi dyaka yi na swiaki swo karhi ku kondza ku fika vukona bya sayense.
Xiluva lexi xi lunghiseriwa hi tindlela to hambana-hambana hikuya hi ku u oloveriwa hi ndlela yihi na swona u lava ku endla yini. Munhu u fanele ku rhanga a xi hlantswa xi basa ku kota ku susa switswotswana na switsongwatsongwana. Ku va u endla supu, u fanele ku xi tsemelela u xi hlanganisa na swin’wana swakudya. Ku endla xipayisisi, xi sungula hi ku nekiwa edyambyini xi omisiwa kutani xi siriwa xi hundzuka mapa. Ku endla ntsembyana wa vuvabyi bya chukela na wa le ndzeni, i ku va xi tsemeleriwa, xi virisiwa kutani endzhaku ka 30 wa timinete xi phuriwa xi sefiwa. Ku vikiwa leswaku munhu u fanele a nwa mati ma kona ku ringanela hafu kumbe bikiri rin’we hi siku. “Ndzi tiva xiluva xa nsinya wa banana xi pfuna hi swo tala ku katsa swiphiqo swa khwirhi, vununa na vuvabyi bya chukela”, ku boxa Sharmaine Mthombeni. Hambiswiritano, swi na nkoka ku tiva leswaku ntsembyana lowu a wu tsokombeli, kambe wa bava wu tlhela wu khalakhasa.
Xiluva xa banana xi tlanga xiave lexikulu eka rihanyu ra vanhu. Ku tirhsiwa ka ntsembyana lowu a swo pfuna hi ku horisa mavabyi ntsena eka vanhu, kambe swi va hlanganisa na xikhale xa xintu wa vona wa ku va va hanya hi mitsembyana. Hambiswiritano, ntsembyana wa xiluva xa banana a wu kamberiwanga hi tlhelo ra sayense, naswona a ku na vumbhoni bya sayense lebyi nyikaka mpfumelelo wa ku nwiwa ka ntsembyana wa xiluva xa banana. Vanhu va tsundzuxiwa leswaku loko va hluphiwa hi mavabyi yo fana na chukela na le ndzeni, va fanele ku rhanga va tsutsumela eswibedlele swa le kusuhi ku kuma mimirhi na vutshunguri lebyi nga lavisisiwa.