DAMU RI TISA XINTSHUXO
Hi Themba Chauke
Mukhaselara Gezani Maluleke, nhloko ya vufambisi bya Mati, Nkululo na Eneji eka masipala wa Giyani, u byerile huvo ya masipala wa Giyani leswaku tipfula leti veke kona sweswi, ehandle ka ku onhakeriwa swinene eka tindhawu tin’wana, swi tisile ku hefemula eka vaaki, endzhaku ka loko damu ra Middle Letaba ri tlakukile ku tlula malembe lama hundzeke. “Swi na malembe hi ri na mitlhontlho ya mati hikokwalaho ko va damu leri ri ri hava mati,” ku vula Maluleke. Ndzi yima emahlweni ka n’wina namuntlha ku mi tivisa leswaku loko hi langutisa vhiki leri hundzeke, damu leri, a ri ri eka xiyimo xa 77% loko ri kamberiwa.”
U kombisile mhaka leyi tanihi matimu eka masipala. “Leswi i matimu eka masipala tanihileswi damu leri ri nga se tshamaka ri fika eka xiyimo lexi eka malembe mo hlaya. Hi fanele ku khensa Xikwembu hi mikateko leyi, na swona hi tshembha leswaku a hi nge hlangani na swiphiqo swa mati leswi hi hlanganeke na swona enkarhini lowu hundzeke, hi nkarhi lowu damu leri a ri ri hava mati,” wa engetela.
Damu ra Middle Letaba ri phakela mati eka miganga na mapurasi ya le tindhawini ta le Giyani na tin’wana tindhawu leti akelaneke na damu leri eswifundzenintsongo swa Mopani na Vhembe. Hambiswiritano, damu leri a ri ri na mati ma le hansi swinene ku ringana malembe mo hlaya. Vaaki na van’wamapurasi lavantsongo a va vilela va vula leswaku mikova leyi chelaka mati eka damu leri yi pfariwile kumbe ku hambukisiwa, leswi hunguteke mpimo wa mati lama nghenaka endzeni ka damu leri.
Van’wana vaaki a va hehla purasi lerikulu, leri tivekaka hi ZZ2, ku va ri akile vumaki, kumbe ku pfala mikova leyi chelaka mati eka damu ra Middle Letaba. Ku vuriwa leswaku leswi hi swona swi endleke leswaku ku hunguteka nkhuluko na nkayivelo wa mati emindyangwini na le ka swifuwo.
ZZ2 u kanetile swihehlo leswi, a vula leswaku a nga tlulanga nawu hi ku hambukisa mati yo nghena edan’wini kumbe ku hoxa xiave eka mphakelo wa mati ya vaaki. Khamphani yi vurile leswaku yi tshembhela eka mati ma le hansi na mati ma mpfula ku cheleta swimilana swa vona, na swona a va se tshama va teka mati kusuka edan’wini ra Middle Letaba. Hi siku ra 25 Dzivamusoko 2024, khale ka Holobye wa Mati na Nkululo, Senzo Mchunu, u tivisile ku tumbuluxiwa ka xipano xa vulavisisi xo tiyimela ku lavisisa swihehlo swo pfala mikova leyi chelaka mati edan’wini ra Middle Letaba, leswi ku vuriwaka leswaku swi hoxile xandla eka xiyimo xa le hansi xa mati eka damu leri.
Mchunu, hi ku tirhisana na swandla swakwe, David Mahlobo na Judith Tshabalala, va endlile vuvalangi eka ndhawu leyi ya mikova na le mapurasini ya le Mooketsi eLimpopo, laha va nga burisana na vaaki lava khumbhekaka xikan’we na van’wamapurasi. Xipano lexi a xi rhangeriwa hi Muavanyisi loyi se a nga le ku wiseni, Bernard Ngoepe, xi vuye xi simekiwa. Loko ku nyikiwa xiviko xo hetelela eka Holobye wa nkarhi wa sweswi Pemmy Majodina. Xiviko xi kombisa leswaku ZZ2 u lerisiwile ku mbindzimuxa madamu mambirhi lama ku vuriwaka leswaku u ma makile ehandle ka mpfumelelo, kambe ku vuriwa leswaku khamphani ya ZZ2 yi arile yi ya tlhontlha mhaka leyi ekhoto.
Kasi damu ra Middle Letaba, hi rona ri phakelaka ndhawu yo hlantswa mati ya ka Mapuve na le Giyani, tindhawu leti kumaka mati hi mugero wa kwalomu ka 60 wa tikhilomitara. Ku pompa mati kusuka eka damu leri a swi yimisiwile loko mati ma hela ku ya eka 0%, kasi sweswi swi sungurile nakambe tanihileswi damu ri nga le ka 77%.