GONDZO RA XIFUNDZAKULU XA LIMPOPO ENDZHAKU NA LAHA HI KONGOMAKA
GONDZO RA XIFUNDZAKULU XA LIMPOPO ENDZHAKU NA LAHA HI KONGOMAKA
Dunisani Ntsanwisi
Huvo yo endla milawu ya Xifundzakulu xa Limpopo, hi ku rhangeriwa hi Holobyenkulu Dok Phophi Ramathuba, xikan’we na tindzawulo ta xifundzakulu a va hlanganile hi siku ra 05 Nyenyankulu 2026, ku langutisa migingiriko ya makhisimusi ma lembe leri hundzeke, mhangu ya mikhukhula xikan’we na nguva yo luma vukanyi ya lembe ra 2026. Loko a nyika mbulavulo, Holobyenkulu Ramathuba, u kombisile leswaku xifundzakulu xi fikelerile swo hlaya leswi katsaka ku va xifundzakulu xi rhurhela mitlangu ya bolo ya milenge ya xiyimo xa le henhla leyi katsaka tifayinali ta CarlingKnockout xikan’we na ntlango wa CAF eka yin’wana. U tlherile a kombisa na hi tifesitivhali ta vunanga, to fana na Lekompo xikan’we na Maphungubye leti a ti hlanganisa lavakulu na lavantsongo ku tiphina swin’we.
“Hi vonile na hi laha madoroba ma hina mo fana na Giyani, Thohoyandou xikan’we na Tzaneen, lama a ma taleriwile hi vaendzi, ngopfu-ngopfu magayisa lama a ma vuyile ku ta dya khisimusi na maxaka na vanghana, leswi endleke leswaku nkhuluko wa timovha wu va henhla, tanihileswi vanhu a va kongoma emavhengeleni ku ya xava switirhisiwa,” ku vula Holobyenkulu. “Leswi swi hi dyondzisile leswaku hi fanele ku kuma tindlela to kunguhata leswaku hi nga hlangani na swiphiqo swa ntlimbo wa nkhuluko wa timovha nkarhi lowu taka,” u ya emahlweni a kombisa hi laha ntlimbo wu karhateke hakona vaaki va tindhawu leti.
Loko a nyika xiviko xa vuhlayiseki bya le magondzweni kusukela hi ti 01 N’wendzamhala 2025, ku fika 15 Sunguti 2026, Holobyenkulu u kombisile leswaku xifundzakulu xi kombisile ku enhla eka tinghozi ta le magondzweni hi 14%, ku nga 171, loko mafu ma hungutekile hi 10% ku nga 125, loko ku fananisiwa na lembe-ximali leri hundzeke, laha ku veke na mafu ma 142, xikan’we na tinghozi ta 190. Gondzo ra N1, ku vuriwa leswaku ri vangile mafu ma 25. “Xiviko xa vulavisisi xi tlhela xi kombisa leswaku ku chayela hi vusopfa hi swona xivangelokulu xa tinghozi ta le magondzweni leswi katsaka ku hundza timovha swi nga fanelanga leswi koxeke na mafu ma 115, laha ku katsiwaka na van’wamilenge va 48 eka mafu lama, naswona vanhu lava chayiseke vanhu lava, vo tala va vona va tsutsumile endzhaku ka timhangu,” u ya emahlweni.
Hi nguva leyi, ku khomiwile kwalomu ka 259 wa vachayeri hi ku chayela va byi dyile; nkaye hi ku chayela hi rivilo ra le henhla; ku tlhela ku tekiwa tithekisi na mabazi ma 20 hi ku rhwala ku tlula mpimo xikan’we na ku pfumala maphepha lama faneleke.
U hoyozerile maphorisa ma tiko xikan’we na maphorisa ma le magondzweni ku va va tirhile hi ku tiyimisela hi nguva leyi. Holobyenkulu Ramathuba, u tlhele a rhumela marito mo chavelela eka vandyangu, maxaka na vanghana va David Sejobe, mutirhi wa le ka MultiChoice eGauteng, loyi a dlaweke eka ngozi yo tlumbiwa hi movha hi nkarhi lowu a ya entirhweni hi xikanyakanya. Sejobe u tiveka swinene hi vumunhu eka munhu un’wana na un’wana loyi a hlangana na yena, na swona u ta ya vekiwa endlwini yakwe ya makumu eMukondeni, eVenda.
Kasi loko swi ta eka timhaka ta khombo ra mikhukhula leri weleke xifundzakulu xa Limpopo, Holobyenkulu u kombisile leswaku xifundzakulu xi le ku tirheni hi matimba ku vona leswaku vaaki va hlayiseka, hi ku ya emahlweni va valanga tindhawu leti khumbhekeke, xikan’we na mpfuno na ku vuyisela vukorhokeri bya nkoka eka vaaki. “Hi kotile ku endzela tindhawu leti khumbhekeke, laha hi nga le ku lunghiseni ka magondzo,” ku vula yena.
Kasi mikhukhula leyi yi onhile swinene magondzo yo fana na R521, exikarhi ka Polokwane na Dendron, laha xifundzakulu xi nga le ku tirheni na va SANRAL ku lulamisa gondzo leri. “Swi le rivaleni leswaku xifundzakulu xi lava ku tirhiwa hi vuntshwa, na swona hi amukela xiboho xa mfumo wa le xikari ku tivisa mikhukhula leyi tanihi khombo, leswi endlaka leswaku hi kota ku kuma mpfuno lowu lavekaka kusuka eka mfumo wa le xikari.” Wa ha hlamusela. Kasi kusukela hi N’wendzamhala 2025, ku vikiwile mafu ma 27, ku khumbheka tindlu ta 3, 194, magondzo ma 439 ma vuriwa leswaku a ma ha fambeki lama endlaka kwalomu ka 600km. Ku vuriwa leswaku ku ta laveka kwalomu ka R10 wa tibiliyoni, na swona xifundzakulu xi kotile ku humesa R800 wa timiliyoni ku pfuna, laha ku yimeriweke mali kusuka eka mfumo wa le xikari.
Doroba ra Phalaborwa a ri tiyimiserile ku Luma Nguva ya Vukanyi hi ntirho wa lembe na lembe, kambe magondzo ma nkoka lama hlanganisaka doroba leri na tindhawu tin’wana ma khumbhekile swinene, lama katsaka R40, R71, R36, na R527. Leswi swi tlhela swi khumbha na timhaka ta vupfhumba eka vanhu lava kongomaka entangeni wa swihari wa Kruger, na Blyde River Canyon, leswi khumbhaka na migingiriko ya ikhonomi swinene.
“Leswi hi swona swi endlaka leswaku enkarhini wa sweswi, hi langutisisa eka ku vuyisela xindzhuti eka vanhu xikan’we na vuhlayiseki. Vanhu va le Phalaborwa va pfumala gezi na mati nkarhi wo leha, nakambe ha ha ku veka vantshwa lava dlaweke hi mikhukhula, phalaborwa ya ha twa kuvava.” Holobyenkulu wa kombisa. “Leswi hi swona swi endleke leswaku hi hundzisela emahlweni migingiriko yo lulamisela ntirho lowu, laha hi nga ta teka mali leyi hi yi nyika masipala wa Ba-Phalaborwa leswaku wu lulamisa tindhawu ta masipala, loko ka ha yimeriwile mali kusuka eka mfumo wa le xikari. Hi langutela leswaku ntirho ma Marula ePhalaborwa wu ta va kona lembe leri taka”
Loko a gimeta, Holobyenkulu u komberile Meyarankulu wa xifundzantsongo xa Mopani, Pule Shayi, Meyara wa masipala wa Ba-Phalaborwa Meriam Malatji, Tihosi, vakondleteri, vaseketeri, swiyimbeleri, vaxavisi, xikan’we na vaaki ku twisisa xiyimo na ntirhisano hi nkarhi lowu wo tika, laha a vuleke leswaku u ta tirhisa tindlela ta vuhlanganisi ku tivisa vaaki hi n’wangulo wa xifundzakulu eka khombo xikan’we na masiku ya nguva yo luma vukanyi. U komberile vaaki ku tshama va tlhomile tihlo, va landzelela switsundzuxo swa mfumo, xikan’we na ku tirhisana na swipano leswi tirhaka ku antswisa tindhawu leti khumbhekeke hi mikhukhula.