NKOKA WA DEGREE
Hi Pilot Manganyi
Ku cinca ka makumelo ya mitirho swi tisile swivutiso swo tala mayelana na ku va degree ya ha ri na nkoka etikweni ra Afrika-Dzonga. Tanihiloko mpfumaleko wa mitirho eka vantshwa wu ri ehenhla, vantshwa na vatswari va ha ehleketa kambirhi hi tidyondzo ta le henhla.
Swiyimo leswi swi kaneriweke eka komiti ya vuthori na mitirho swi kombisile leswaku xiyimo xa mitirho eka vantshwa va malembe ya le xikarhi ka 15 ku fika ka 24 xi tshamile eka 58,5%, loko xa va malembe ya 25 ku fika ka 34 xi tshamile eka 38.4. Nhlayo ya ku pfumaleka ka mitirho eka vanhu hinkwavo va malembe ya 15 ku fika eka 34 yi tlakukile ku suka eka 36.9% hi lembe ra 2015 ku fika eka 43.7% eka kotara ya le xikarhi hi lembe ra 2025.
Ku ya hi tihlayo ta mitirho ya Afrika-Dzonga, vantshwa vo ringana 3.5 wa timiliyoni kusuka eka 15 ku fika eka 24 wa malembe a va le ku tirheni kumbe ku leteriwa. Ehandle ka tihlayo leto vilerisa, lava nga thwasela tidyondzo mitirho ya vona yi kala ku hundza mpimo. Nhlayo ya lava nga thwasela tidyondzo ta ti degree kumbe ku tlurisa nhlayo ya vona a yi tshamile eka 10.3% hi Nyenyenyani 2026, leswi kombisaka leswaku tidyondzo ta le henhla ta ha thwasisa vanhu lava nga ta hlupheka hi ku lava mitirho.
Vativi va boxa leswaku nkoka wa degree a wu fanelanga ku pimiwa hikuva lava nga na ti degree va kumile mitirho. Phurofesa Linda du Plessis, kusuka eyunivesiti ya North West u boxile leswaku tidyondzo ta le henhla ta ha ri na nkoka hi tlhelo ra ku tirhisana exikarhi ka vanhu na ku ndlandlamuxa ikhonomi. Vanhu va ti degree va hetelela va hola mali yo tala hi ku famba ka nkarhi, ngopfungopfu lava va humaka eka mindyangu leyi sweleke.
U tlherile a boxa leswaku swiyimo swin’wana swo tanihi vuongori, vuinjhiniyara na vuxokoxoko bya thekinoloji swi lava munhu a dyondzekile. Eka mitirho leyi, tidyondzo ta le henhla ti kombisa ku va ti ri na nkoka na swona ti nga pfulela vanhu tinyangwa.
Xin’wana i ku va ku ri na ku hambana exikarhi ka ku thoriwa na ku tholeka. Ku thoriwa swi vula ku va munhu a tirha ntirho wo karhi, loko ku tholeka swi ri karhi swi fambisana na loko u ri na vuswikoti na vutivi byo tirha ntirho wo karhi. Tiyunivhesiti ti tirha ku ndlandlamuxa vuswikoti, burisano na ku lunghisa swiphiqo leswi pfunaka vathwasi ku tiyimela.
Ku ndlandlamuka ka thekinoloji swi le ku cinceni ka xivandla xa mitirho. Ku ya hi Foramu ya Ikhonomi ya Misava (WEF), mitirho yo tala yi ta cinca kusukela hi lembe ra 2030. Leswi swi vula leswaku vatirhi va ta fanela ku dyondza vuswikoti byintshwa leswaku va ta kota ku tirha hi ndlela leyi va languteriweke ha yona eka mitirho ya vona.
Tiyunivhesiti to tanihi Northwest va amukela ku cinca hi ku ndlandlamuxa madyondzelo lawa ya hlanganisaka vutumbuluxi, nhlangano na vurhangeri. Vadyondzi va khutaziwa ku va va kuma ntokoto wa mitirho ya mavoko eka tidyondzo leti dyondzisaka hi mitirho ya mavoko.
Hambileswi tidyondzo ta nkarhinyana ti pfunaka ku kuma vuswikoti byo karhi, swichudeni a swi kumi tidyondzo to fana na ta le yunivhesiti. Hikokwalaho, vativi va pfumela leswaku a swi fanelanga ku va nkoka wa degree wu voniwa ntsena hi loko munhu a kumile ntirho, kambe tanihi masungulo ya dyondzo leyi nga heriki. Tanihiloko swi ya swi ri karhi swi cinca hikokwalaho ka thekinoloji na ku tsekatseka ka ikhonomi, degree yi nga ka yi nga ku nyiki ntirho, kambe yi nga ku nyika vuswikoti na vutivi lebyi nga ta ku pfuna ku tipfulela tinyangwa tin’wana.