MAPHORISA MA BALESELA VA KOMBISA KU VILELA

Hi Themba Chauke

Vanhu vo hlaya va vavisekile endzhaku ka loko maphorisa ma baleserile eka vakombisa ku vilela hi maqulu ma rhaba, hi nkarhi lowu a va kombisa ku vilela hi ku pfala patu ra D3812, leri hlanganisaka doroba ra Giyani na tindhawu to fana na Homu 14B, Homu 14C, Mapayeni, na yin’wana miganga leyi akelaneke na lokixi ra le ti A. Ku kombisa ku vilela loku a ku endliwile hi vaaki va ka Homu 14A na 14B, lava pfaleke patu hi ku hisa mathayela, mitsandza na maribye, va koxa leswaku maphorisa ma tekela enhlokweni swivilelo swa vona ku nga se pfuriwa patu. Eka swivilelo swa vona, swi katsa vugevenga bya madzolonga lebyi tlakukaka emigangeni ya ka vona, laha vaaki va vulaka leswaku swigevenga leswi hlomeke swi hlasela makaya ya vona, swi phanghela mindyangu xikan’we na ku pfinya vatwisiwa ku vava emahlweni ka vana va vona.

Vaaki va vula leswaku ku hlundzuka ka vona swi nyanyisiwile hi leswi va swi vulaka tanihi ku tsandzeka ko teka goza hi maphorisa, va hehla leswaku van’wana va vaehleketeleriwa endhawini liya va tiveka kambe va chaviwa tanihileswi va tivekaka va ri nghozi swinene. Hambiswiritano, loko vaaki va ha hlengeletanile egondzweni, maphorisa ma fikile ma sungula ku va balesela hi maqulu ya rhaba ehandle ko va lemukisa. “A hi nga lwi, kambe va hi balesela hi xikongomelo xo hi vavisa, ku nga ri ku hi hangalasa. Loko a ku ri ku hi hangalasa, a va nga ta endla hi mukhuva lowuya,” ku vula un’wana wa varhangeri va vakombisa ku vilela, Ntsako Ndlovu kusuka eka Homu 14B.

Un’wana wa vakombisa ku vilela, Jeanet Hlungwani, u vule leswaku maphorisa a ma hlongorisa vaaki lava a va ri ku tsutsumeni. “Vanhu lava a va tiyimiserile ku vavisa vanhu, a mi ta swi vona loko va hlongorisa vanhu va ri ku baleseleni hi nkarhi lowu vanhu a va ri ku tsutsumeni,” ku vula yena. Hlungwani u baleseriwile kanharhu, kambirhi enengeni na kan’we enhlokweni, hi nkarhi lowu a ri eku tsutsumeni kusuka eka xivandla xo kombisa ku vilela.

U tlhele a bakanyela etlhelo swiviko swa leswaku vakombisa ku vilela va tlherisile movha wa xilamulela mhangu lowu a wu humesiwile ku ya pfuna mutwisiwa ku vava loyi a lumiwile hi nyoka. “Movha wa xilamulela mhangu wu fikile endzhaku ka loko maphorisa ma hi baleserile hi maqulu ya rhaba, na swona a hi ehleketa leswaku wu tela ku ta teka vanhu lava vavisekeke endzhaku ko baleseriwa hi maphorisa ku ya exibedlele. Hi va jikisile hikuva a hi nga se tiyimisela ku ya exibedlele loko ku kombisa ku vilela swa ha ya emahlweni,” wa hlamusela.

Nhlayo ya vanhu lava vavisiweke yi tisile ku vilela exikarhi ka vaaki, laha vo tala va vavisiweke hi maqulu ya rhaba va ri na timbanga kusukela endzhaku, switshamo, milenge, nhloko, timbambu na swin’wana swirho swa miri. Va vula leswaku maphorisa ma tirhisile matimba ku tlula mpimo. Ehandle ko vaviseka ka vona a va tikomba va nga tsakeli ku ya kuma vutshunguri exibedlele.

Loko a angula eka mhangu, Lieutenant Kolonele Stephen Thakeng, kusuka eka xiyenge xa vuhlanganisi bya maphorisa ya xifundzakulu u tiyisisile leswaku maphorisa mo lawula ntshamiseko wa vaaki ma rhumeriwile endzhaku ka ku kuma xiviko xa leswaku kwalomu ka 500 wa vaaki va pfarile patu e14C.

U yile emahlweni a vula leswaku vaaki va sungurile ku hoxetela maribye eka timovha ta maphorisa, hambileswi ku nga vikiwangiki ku onhaka ka timovha. Kwalaho maphorisa ma nyikile swilemukiso swo hlaya hi nomo ku lerisa vaaki ku susa leswi va pfaleke patu hi swona xikan’we na ku hangalaka, kambe va ala. “Maphorisa a ma boheka ku tirhisa maqulu ma tirhaba ku hangalasa ntshungu lowu a wu hlundzukile,” ku vula yena.

Ku ya hi Thakeng, van’wana vaaki va vuyile ku yisa swivilelo swa vona hi mhaka ya vugevenga eka Brigadier Solomon Serakwana, khomandara wa xitichi xa maphorisa ma Giyani, loyi a tekeke xiboho xo langutisisa mhaka leyi na xipano xakwe xa vufambisi.

U lemukisile leswaku ku pfariwa ka magondzo a swi nge pfumeleriwi, na swona maphorisa ma ta tirhisa matimba ma le hansi loko swi fanerile. Nandzu wa madzolonga ya vaaki wu pfuriwile kambe a ku se khomiwa munhu ku fika sweswi. “Vulavisisi byi ya emahlweni, na swona maphorisa ma kona ku valanga xiyimo ku tiyisisa nawu na ntshamiseko,” wa gimeta.