VAAKI VA LAVA MATI KWALA NA KWALA

Hi Themba  Chauke

Vaaki lava akelaneke na damu ra N’wamanungu, leri tivekaka hi Middle Letaba, va lava vukorhokeri byo antswa bya mati, va vula leswaku a swi amukeleki ku pfumala mati loko damu ri tele ku tala.

Vaaki vo huma emigangeni ya ka Ndengeza, Blinkwater, Rivala na le ka Shimausa, va machile va kongoma etihofisini ta masipala wa xifundzantsongo xa Mopani ku heleketa papila ra swikoxo swa leswaku masipala wu antswisa ndhawu yo hlantswa mati ya le dan’wini leswaku yi ta kota ku phakela mati mo enela mo tenga eka miganga leyi akelaneke.

Miganga leyi ya mune yi vula leswaku ku fikelela mati ka ha ri xiphiqo lexikulu xa masiku hinkwawo hambileswi va tshamaka kusuhi na damu leri. Loko va rhumela papila ra swikoxo, muyimeri wa vaaki Hlayisani Nkhwashu u hehla masipala hi ku tsandzeka ku hlayisa ndhawu leyi kusukela khale.

“Kusukela hi lembe ra 1994, vufambisi bya masipala byo hambana-hambana byi tsandzekile ku lunghisa vumaki lebyi bya ndhawu yo hlantswa mati. Va pfumelela vatirhi lava nga na vutivi kusuka kambe va nga siviwi, va honisa ku onhiwa na ku onhaka ka ndhawu leyi, xikan’we na ku tirhisa mali leyi vekeriweke ku lunghisa tiphurojeke ta mati hi vusopfa,” wa hlamusela.

Vaaki va lava leswaku ndhawu leyi yi fanele ku hlantswa mati hi ku hetiseka ku katsa na ku lunghisiwa ka migero na tiphayiphi leti kokaka mati kusuka endhawini liya, ku katsa na leti kongomaka edan’wini ra Nsami. Va tlhela va lava leswaku ku hoxiwa tiphayiphi ta mphakelo wa mati emindyangwini ku tiyisisa leswaku vaaki va kuma mati kusuka emakaya ya vona.

“Vaaki va le Blinkwater a va si tshama va kuma mphakelo wa mati wo hetiseka kusuka edan’wini ra N’wamanungu eka malembe ma 20 lama hundzeke, hambileswi va faneleke ku kuma mati kusuka edan’wini leri,” ku vula Nkhwashu.

U yile emahlweni a vula leswaku ku fanele ku hoxiwa tiphayiphi ta matimba leti nga kotaka ku phakela mati ehandle ko kavenyetiwa. Vaaki va tlhela va koxa leswaku ku nghenisiwa na tiphayiphi leti nga ta tirha nkarhi hinkwawo ku phakela mati emindyangwini kumbe eswitaratini hi ku tirhisa tipompi.

Kasi loko ku ri vaaki va le mugangeni wa ka Rivala va kombisile ku vilela hikuva mati ma le dan’wini ra N’wamanungu ma yisiwa edan’wini ra Nsami eGiyani. Va lava leswaku mugero lowu wu yimisiwa ku fambisa mati ma ya eNsami, ku kondza ma vuyerisa miganga leyi akelaneke na N’wamanungu ma nga se yisiwa kun’wana.

Ehandle ka swintshunxo swa nkarhi wo leha, vaaki va tlhele va bumabumela leswaku ku engeteriwa vumaki byin’wana bya mati. Leswi swi katsa ku akiwa ka rin’wana damu kusuhi na muganga wa ka Hlomela, etlhelo ka gondzo leri kongomaka ePhalaborwa, ku hunguta ku tshembhela eka ndhawu yin’we ya mati.

“Ku na mati mo hlaya lama khulukaka etindhawini ta ka N’wamatatani na le ka Ndengeza RDP, ma hundza hi le ka Buloho ra Sunduza Mhinga exivindzini xa doroba ra Giyani. Hi tshembha leswaku mati lama ma nga ha kokiwa ku ya eka damu lerintshwa ku phakela miganga leyi akelaneke na muganga wa ka Hlomela, na swin’wana swiphemu swa malokixi ma le Giyani,” u ya emahlweni.

Vaaki va lava ku kuma nhlamulo ya swikoxo swa vona ku nga si hela masiku ma 14 ma ntirho, endzhaku ko rhumela swivilelo ethofisini ta masipala wa xifundzantsongo xa Mopani eGiyani.