VUKAMBERI BYA LE HANSI BYI ONHELA VADYONDZI.
Hi Themba Chauke
Dokodela Godwin Khosa, mutumbuluxi tlhelo mufambisinkulu wa Nhlangano lowu tivekaka tanihi National Education Collaboration Trust (NECT), ku nga nhlangano lowu endliweke hi nhlengelo wa mihlangano leyi hlengeletaka mali ya tidyondzo, u lemukisile hi xiyimo xa dyondzo laha tikweni a vula leswaku hi xona xi endlaka leswaku vadyondzi va ka Giredi 9 va tirhela ehansi.
Dok Khosa, loyi ku nga phurofesa eYunivhesiti ya Johannesburg, eka ndzawulo ya Dyondzo, a vulavula hi nkarhi wa ntirho wo xixima vadyondzi lava tirheke kahle kusuka eka tisekhete ta Shamavunga na Groot Letaba, lowu a wu khomeriwile emugangeni wa ka Mphakane ehandlenyana ka doroba ra Giyani.
U byerile ntshungu lowu a wu ri kona leswaku mhaka ya ku tirhela ehansi ka vadyondzi va ka Giredi 9, i xiphiqo xa tiko hinkwaro, ku nga ri ndhawu yin’we ntsena. “Hi ku landzela vulavisisi lebyi ndzi byi endleke ku fika sweswi, ndzi nga mi byela leswaku nhlamuselo ya kona hileswaku loko vadyondzi va suka eka Giredi 9 ku ya eka Giredi 10, va leteriwa hi ndlela yo hambana na leyi va yi toloveleke,” wa hlamusela.
U vule leswaku xiphiqo xi va kona hikwalaho ko va vadyondzi va nga ha tsali swikambelwana hi ndlela leyi va yi tirhiseke eswikolweni swa le hansi. “Ehandle ka swona, va hlangana na swikambelwana swo huma hi le handle, leswi taka tanihi swihlamariso eka vona hikuva va toloverile ku tsala swikambelwana swo huma eswikolweni swa vona,” ku vula yena.
Tanihi ndlela yo lulamisa xiphiqo lexi i ku tiyisisa leswaku hi yisa emahlweni maendlelo ya vukamberi kusuka ehansi,” u ya emahlweni, laha a nga bumabumela leswaku vadyondzi va le swikolweni swa le hansi va fanele ku kamberiwa hi swikambelo swa le handle. “Loko mi nga endli sweswo, mi ta vona leswaku swiphiqo swo tirhela ehansi hi vadyondzi va ka Giredi 9 etikweni a swi sunguli eka Giredi 8, kambe kusukela ehansi,” ku vula Dok Khosa.
Khosa u tlhele nyika xikombiso xa matirhelo ya vafambisi va tisekhete, laha a nga kombisa maendlelo ya vona na ma vachayeri va mathekisi. “Xiphiqo xa vumbirhi lexi ndzi lavaka ku xi veka erivaleni xi tele swinene eka vafambisi va tisekhete ta hina. Ku fana na vachayeri va mathekisi, mi va vona va chayela hi le tlhelo ka patu.”
“Leswi swa vonakala na le ka vafambisi va tisekhete, va endliwile ku tshembha leswaku ku kuma mbuyelo wo enetiseka, munhu u fanele ku kongomana na matiriki kumbe tidyondzo ta le henhla, leswi faneleke ku ntlhontlhiwa,” wa kombisa. Khosa u kombisile leswaku leswi a ko va vafambisi vo karhi, kambe ko va maendlelo ya dyondzo ya laha tikweni hi ku angarhela.
Hi ku tirhisa mhaka leyi tanihi xikombiso eka mhaka ya yena u vule leswaku; “Loko u byala misinya yimbirhi ya mapapawa, kutani u cheleta wun’wana ku tlula wun’wana, swa boha yi kula ku hambana,” leswi a kombiseke leswaku swa fana na le ka maendlelo yo kambela eka vadyondzi va swikolo swa le hanhla na swikolo swa le hansi.
U lemukisile leswaku ku va tiko ri tirha kahle, ku fanele ku va na maendlelo yo fana ya ntikelo na matirhelo ya swikolo, na swona ku honisa vadyondzi va le hansi swi fanele ku lulamisiwa
Kasi xikolo lexi tirheke kahle eka tisekhete letimbirhi i xikolo xa le henhla xa Zava, lexi kumeke 100% eka vadyondzi lava paseke ku katsa na 61.9% wa ti bachelor na 38 wa ti diploma ku nga ri na switifikheti swa tidyondzo ta le henhla.
“Leswi swi tiyisisa mbuyelo wa vona, hikwalaho hi va nyikaka xiyimo xo sungula exikarhi ka tisekhete letimbirhi,” ku hlamusela mufambisi wa sekhete ya Groot Letaba, Abby Maswanganyi, laha a kombiseke leswaku kuhava xikolo eka swikolo leswi kumekaka eka tisekhete leti leswi tirheleke ehansi. Kasi ku tlhele ku xiximiwa na vadyondzi lava tirheke kahle eka ntirho lowu. Ntirho lowu i ntirho lowu khomiwaka lembe na lembe laha sweswi a ku xiximiwa vadyondzi va ka matiriki lava tirheke kahle hi lembe ra 2025.