NTSEMBYANA WA N’WAJUJWANA

Hi Pilot Manganyi

Nsinya wa N’wajujwana lowu van’wana va wu vonaka wu ri nhova, vativi va mitsembyana va wu tiva hikuva wu ri na rihanyo ku katsa ku pfuna hi swiphiqo swo yelana na mahlo. Nsinya wa N’wajujwana wu mila ngopfu etindhawini leti hisaka ngopfu tanihi Giyani, Phalaborwa na Musina, na swona vativi a va wu vona tanihi ntsembyana ehandle ka nhova. Tin’anga ta xintu, vativi va mitsembyana na va khale a va tshembherile eka wona ku tshungula mavabyi yo karhi.

Yin’wana ya mikhuva leyi endliwaka hi nsinya lowu i ku va ku tirhisiwa matluka ya wona ku pfuneta ku tshungula mahlo. Ku lunghisela ntsembyana lowu, munhu u kandza, kumbe ku gaya matluka ya wona kutani a kama ku huma mati ya wona. Kutani mati ya wona ya sefiwa hi xibye lexi nga basa, kutani munhu a chela eka mahlo.

Ehandle ka ku pfuna hi ku tshungula mahlo, nsinya wa N’wajujwana wu tiveka hi tindlela tin’wana ta ku pfuneta eka rihanyo ra vanhu. Yin’wana ya matirhelo ya nsinya lowu i ku va munhu a hlantswa matluka ya wona, kutani a ma virisa ya endla tiya, kutani a nwa. Mukhuva lowu wu tiveka hi ku pfuneta munhu loko a ri na ku tikeriwa hi le ndzeni ka kwhiri, wa kota ku pfuneta nyoka ya le ndzeni leswaku yi gayela kahle. Mati ya nsinya lowu ya nga ha tirhisiwa ku pfuneta hi swirhumbyana swa le mirini, matshatshi na swilondza.

Vativi va mitsembyana va tlhela va tirhisa nsinya lowu ku lawula swikombiso swa vuvabyi byo tanihi mukuhlwana, ku pfimba na vuvabyi byo tluletiwa. Eka miganga yin’wana, va omisa mbewu ya yona kutani va yi sila leswaku va kota ku endla kofi. “Nsinya wa N’wajujwana wu pfuna eka swiphiqo swo tala, hina a hi tshungula vana hi wona loko va karhatiwa hi le ndzeni”, ku boxa N’waxirilele Chauke. Vulavisisi bya mitsembyana ya misinya byi kumile swihlawulekisi swa nkoka swo tanihi ‘flavonoids’ na ‘tannins’ hi xinghezi, leswi ku pfumeriwaka leswaku swa swi kota ku lwisana na vuvabyi byo tanihi mukhuhlwani, swiphiqo swa le ndzeni na mahlo.

Hambiswiritano, vakamberi va lemukisa leswaku ntsembyana wa ximilana lexi wu tirhisiwa hi vukheta na vurhon’wana. Loko munhu a wu nwa ku hundza mpimo, kumbe ku ka a nga wu tirhisi kahle swi nga va na switandzhaku swo biha, ngopfungopfu eka xivindzi kumbe endzeni ka khwiri. Hikokwalaho, vakamberi va tsundzuxa vanhu leswaku va kuma vuxokoxoko eka vativi va mitsembyana lava nga le nawini kumbe madokodela loko va nga se tirhisa ntsembyana lowu. Hambiloko ntsembyana lowu wu pfuna eka swiphiqo swo hambana-hambana, mhakakulu hi leswaku a wu kamberiwanga, na swona vanhu va fanerile ku wu tirhisa hi vukheta.