MIKATEKO YA MABINDZU YA VANTSHWA EKRUGER

Hi Themba Chauke

Vantshwa va hlohleteriwa ku susa miehleketo ya vona eka ku lava mitirho ku ya eka swiyenge swa mabindzu tanihileswi mitirho yi kayivelaka entangeni wa swihari wa Kruger. Hungu leri ri tile hi nkarhi lowu ntanga wa swihari wa Kruger a wu khomile nkombiso eholweni ya vaaki ya Giyani, laha Simon Maruta, mafambisi wa swa vuthori entangeni a vulavula na vantshwa hi mikateko ya mabindzu entangeni.

Maruta u vule leswaku mitirho hinkwayo ya le ntangeni yi fanele ku tiyisisiwa hi swikambelo swa leswaku vanhu lava endlaka swikombelo a va na matimu ya vugevenga ku papalata ku nghenisa swigevenga entangeni wa Kruger. U kombisile leswaku tanihileswi mfumo wu nga ta ka wu nga tholi vanhu hinkwawo, na ntanga wa swihari wa Kruger na wona wu tirha ehansi ka swipimelo swinene. “Hi na swipimelo loko swi ta eka ku thola vanhu, a hi nge tholi vanhu hinkwavo, leswi hi swi lavaka hileswaku mi sungula mabindzu ku hi xavisela,” ku vula yena.

Nkombiso lowu a wu endleriwile ku tlakusa mabindzu ya vantshwa, ngopfungopfu mabindzu lama rhangeriwaka hi vavasati va le matikoxikaya, xikan’we na ku kombisa tindlela tin’wana ta ikhonomi leti nga kona entangeni. Maruta u kombisile leswaku vulavisisi lebyi endliweke hi nkarhi wa ku endliwa ka makungu ya ntanga byi kombisa leswaku ku tlula timiliyoni tinharhu ta vanhu lava tshamaka evupeladyambu bya ndzilikani wa ntanga eLimpopo na le Mpumalanga, kwalomu ka 70% va pfumala mitirho.

“Hi ku vona leswaku a hi nge tholi vanhu hinkwavo, sweswi i nkarhi wa leswaku vanhu va ehleketa hi tindlela leti va nga ti tirhisaka ku sungula mabindzi ma vona. Mikarhi ya vanhu yo famba va khomile tivhilopo ta buraweni hi ku lava mitirho se yi hundzile,” wa lemukisa.

U tlherile a lemukisa leswaku vantshwa va nga ehleketi leswaku dyondzo yi ta va nyika mitirho xikan’wekan’we. “Va fanele ku yisa tidyondzo emahlweni leswaku loko va vuya va ta sungula mabindzu ku thola van’wana. Lowu i ntiyiso lowu hi faneleke ku wu tekela enhlokweni swinene.”

Maruta u tlhele a kombisa xivono xa SANParks xa 2040, lexi ku nga ku cinca miganga leyi akelaneke na ntanga ku va vanakulorhi eka nhlayiso wa ntumbuluko na nhluvukiso wa ikhonomi. Makungu lawa ma tlakusa ku tinghenelerisa ka vaaki eka vupfhumba, ku tumbuluxa mitirho ku ya hi ntalo wa ntumbuluko, nseketelo wa vuhangalasi bya misava, nhluvukiso wa vumaki na ku kula ka mabindzu lamantsongo.

  Loko ntanga wu rhangisa emahlweni ku thola miganga leyi akelaneke na ntanga, Maruta u vule leswaku mikarhi yn’wana ku na ku tshwukiselana mahlo loko ku langutela swi hundza mikateko ya swivandla swa mitirho. “Ku vile na timhangu laha vaaki a va kombisa ku vilelela va pfala tigede to nghena entangeni, va hehla leswaku a va thoriwi. Kambe a hi nge vuyerisi muganga wun’we ntsena, ku na miganga yo hlaya leyi akelaneke na ntanga na swona swivandla swi pimiwile,” u ya emahlweni.

U tshikelerile a vula leswaku loko miganga ya vaaki yi rhangisiwa emahlweni eka timhaka ta matholelo, ntanga wu na mfanelo yo thola vanhu lava faneleke lava thwaseleke tidyondzo leti lavekaka etikweni hinkwaro ra Arfika-Dzonga. Kasi loko a vulavula na ntshungu, Sikheto Mlambo kusuka eka ejensi ya nhluvukiso wa vantshwa ya tiko, u hlohleterile vantshwa ku kambisisa mikateko ya mabindzu lamantsongo ku nga ri ku tshembhela ntsena eka ku thoriwa. “Ma va vona vanhu lava xavisaka magwinya na swin’wana eswitaratini, van’wana va vona va endla mali yo hundza R100 yo bindzula hi siku. Loko mi swi fananisa na muholo wa vatirhi va le ka EPWP, mi ta swi twisisa leswaku ku sungula bindzu i ndlela yo antswa,” wa hlamusela.

Loko a vulavula hi ku yimela meyara, mukhanselara Tiyani Nkuna, u komberile Nhlangano wa Mabindzu wa le Giyani ku teka xiave xa nkoka eka mijikajikisano ya vaaki. “Tanihi masipala, i ku navela ka hina ku vona mabindzu ma kula. Ndzi tshembha swinene leswaku muganga wun’wana na wun’wana wa le Giyani wu na n’wamabindzu la nga humelela. Loko vuxokoxoko lebyi averiweke namuntlha la byi nga kota ku fika eka miganga leyi, hi ta vona ku cinca ka ntiyiso eka ku lwisana na vusweti,” ku vula yena.

Nkuna u hlohleterile van’wamabindzu na va ntanga ku nghenelela eka migingiriko ya masipala ku burisana hi ku kongoma na vaaki. “Hi na tindlela to hlaya laha meyara a hlanganaka na vaaki. Hi lava leswaku mi va kona. Kombelani xiphemu mi avela vuxokoxoko lebyi, hikuva byi ta tisa ku cinca ka ntiyiso eka vutomi bya vaaki,” wa gimeta.