NTHAVELA YI ENDLA MATIMU

Hi Pilot Manganyi

Ndzima leyikulu ya ku antswisa ririmi ra Xitsonga yi tivisiwile eka nhlengeletano wa Digital Humanities Association of Southern Africa (DHASA) hi  Hukuri 2025 ePretoria International Convention Center, ehansi ka nhlokomhaka ya ‘The Role of Humanities in Digital Humanities and Artificial Intelligence’.

Xiyenge xa Digital Humanities Association of Southern Africa (SADiLaR), xikan’we na Nhluvuko Media Communication-va kandziyisi va phephahungu ra Nthavela, va vile xiphemu xa nhlengeletano lowu ku tivisa manghenelelo ya Phephahungu ra Nthavela eka makungu ya ku antswisa ririmi ra Xitsonga.

Makungu ya goza leri i ku tirhisa marito lama humaka eka phephahungu ra Nthavela ku antswisa ririmi. Marito lama ma ta hlengeletiwa leswaku ma ta lavisisiwa, ma kaneriwa, ma tlhela ma tirhisiwa eka mindzavisiso ya ririmi ra Xitsonga.

Ku ta va na xitirhisiwa xa thekinoloji lexi nga ta cheriwa marito ya Xitsonga, kutani xi tirhisiwa ku pfuna vanhu hi mapeletelo, matsalelo na ku lavisisa marito lama va nga ma tiviki. Leswi swi ta pfuna vanhu ku va va tiva ririmi xikan’we na ku ri tirhisa kuya hi milawu leyi ringaneleke ya ximfumo ya Pan South African Language Board (PanSALB).

Ku boxiwa leswaku goza leri ri ta tisa ntumbuluko wa switirhisiwa swa thekinoloji swo fana switirhisiwa swa ku kambela mapeletelo, matsalelo, ku hundzuluxa marito, ku hundzuluxa marito ya va mpfumawulo, na swin’wana switirhisiwa swa Artificial Intelligence.

Hi nkarhi wa nhlengeletano, swivulavuri swi kombisile nkoka wa goza leri. Dokodela Respect Mlambo u kombisile swiphiqo leswi switirhisiwa swa ririmi ra thekinoloji swi langutaneke na swona loko ku nga ri na vuxokoxoko byo enta hi tlhelo ra ririmi eka thekinoloji.

“Loko wo langutisa ririmi ra Xibunu, ri na nseketelo lowukulu hi tlhelo ra thekinoloji. U nga tsala rito eka Google leswaku yi hundzuluxa, mutivi wa Xibunu u ta ku byela leswaku ko va na swihoxo nyana swintsongo. Kambe loko wo endla tano hi ririmi ra Xizulu, Xitsonga, kumbe Xivenda, google yi nge ku nyiki nhlamulo. Hikokwalaho hi faneleke ku teka goza leri”.

Un’wana wa swivulavuri, Thandolunye Khulu u kombisile hi nkoka wa ku tirhisa tindzimi ta hina ta xintu eka swiyenge swa mabulo tanihi Whatsapp. “U ta kuma vanhu vambirhi lava va vulavulaka ririmi rin’we va ri karhi va bula eka swiyenge swa mabulo hi ririmi ra xinghezi. Hikokwalaho ka yini mi nga burisani hi ririmi ra ka n’wina? Hi fanele hi kombisa vukona bya tindzimi ta hina. Hi kombela leswaku na vatsari va maphephahungu va tirhisa matsalelo lama nga enawini”.

Swivulavuri swi pfumelelanile leswaku ku hlayisa na ku ndlandlamuxa tindzimi ta xintu, swi lava thekinoloji na vaaki va nghenelela. Ku boxiwile leswaku goza leri ri ta pfuna ku hlayisa matimu ya vuhangalasi bya mahungo ya Xitsonga, na ku hlayisa matsalwa ya maphephahungu ya khale leswaku ma ta tirhisiwa mundzuku.

Murhangeri wa phephahungu ra Nthavela, Dunisani Ntsanwisi u kombisile ku tsaka hikuva a vona Nthavela yi va xiphemu xa ndzima yo leha leyi languteriweke ku antswisa ririmi ra Xitsonga. SADiLaR yi tiyisisile leswaku a yi langutelanga ku antswisa ririmi ra Xitsonga ntsena, kambe yi languterile ku tisa ku cinca eka tindzimi hinkwato ta Afrika-Dzonga hi ku angarhela

.