Makhotso Ya ta Tibakela Xinkwa  

Hi Themba Chauke

Nhlangano wo yimela maphorisa na vatirhi va le makhotsweni-POPCRU, wu amukela makungu ya Ndzawulo ya Vululamisi yo endla tibekara to baka xinkwa ku phakela vabohiwa emakhotsweni

Ku vuriwa leswaku tiko ra Afrika-Dzonga ri na kwalomu ka 243 wa makhotso, lawa ya taleriweke hi vabohiwa hi ku hundza nhlayo leyi pimiweke hi 48%, laha ku nga na kwalomu ka 156 000 wa vabohiwa, naswona va hundza nhlayo leyi pimiweke ya 105 474. Swiviko swi tlhela swi kombisa leswaku ku na vatirhi va kwalomu ka 27 000, naswona ehenhla ka nhlayo leyi, 11 000 wa vona va tirha ntirho wa vufambisi, leswi endlaka leswaku ku va na nkayivelo wa vatirhi lava faneleke ku tirha hi vabohiwa.

Hi lembe ra 2009, Ndzawulo ya Vululamisi a yi ri na kwalomu ka ku tlula 40 000 wa vatirhi va nkarhi hinkwawo. Hambiswiritano, hikokwalaho ka ku tivisiwa ka tiawara ta 45 hi vhiki, nhlayo leyi a yi languteriwile ku tlakuka ku ya eka 65 000, kambe a swi tano, nhlayo yi chikile hi xiyimo xa le henhla, leswi pfuleke vangwa ra matirhelo eka ndzawulo.

Ku vuriwa leswaku mbuyelo wa ku lulamisiwa ka vabohiwa wa vilerisa, tanihileswi kwalomu ka 85% wa vabohiwa va tlhelaka va endla milandzu loko va ntshuxiwa. Leswi swi tekiwa tanihi maendlelo lawa ya nga tiyangiki loko swi ta eka ku lulamisa. Leswi swi nga va swi endliwa hikokwalaho ka ku pfumaleka ka vuleteri bya xithekiniki na vuswikoti bya vutomi, leswi endlaka leswaku vabohiwa votala loko va huma emakhotsweni va nga lulamelanga ku tihanyisa loko va ri ehandle, leswi yisaka emahlweni migingiriko ya vugevenga. Ku ya emahlweni, ku vuriwa leswaku tindhawu to hlaya ta makhotso ti tsandzekile ku fikelela swipimelo swa World Health Organisation (WHO) swa rihanyo na vuhlayiseki, laha timhaka leti ti khumbhiwaka swinene ti katsaka nkululo, ku lunghisa, na miako leyi faneleke.

Muvulavuleri wa POPCRU, Richard Mamabolo, u vurile leswaku kasi loko ku laveka ku cinca ka ntiyiso, tindhawu ta makhotso ti fanele ku kota ku tihlayisa ku tlula ku baka xinkwa ntsena. “Leswi swi katsa ku rima ku kota ku humelerisa swakudya, ku humelerisa swiambalo swa vabohiwa, ku endla vhanichara, ku endla timhaka to lunghisa, na ku tiyisisa vuleteri bya mitirho hi mikarhi hinkwayo,” ku vula Mamabolo, loyi a kombiseke leswaku leswi a swi nge hunguti ntsena tihakelo na vukungundzwana, kambe swi ta tlhela swi nyika na vabohiwa vuswikoti lebyi byi nga ta va pfuna loko va ntshuxiwile, leswi swi nga ta hunguta nhlayo ya vabohiwa lava endlaka vugevenga loko va ntshuxiwa.

 “Hi fanele ku tiyisisa leswaku vabohiwa a va fanelanga ku tshikiwa va nga endli nchumo. Mitirho ya vutivi bya nkoka swi fanele ku va xiphemu xa vutomi bya vona bya le makhotsweni-Vululamisi lebyi vuyerisaka, ku hungutiwa ka migingiriko ya vugevenga emakhotsweni, xikan’we na ku hunguta tihakelo,” Mamabolo u ya emahlweni.

Mamabolo u kombisile leswaku loko va ha amukela xivono xa Holobye Pieter Groenwald, xo hlayisa migingiriko yo endla vuhumelerisi ya makhotso, laha ku vuriwaka leswaku ku na kwalomu ka 13 wa tibekara leti ti humelerisaka malofo ya 3 800 hi siku, hi nhlayo ya le hansi yo xava xinkwa, pfumba leri ri fanele ku va xiphemu xa le rivaleni xa makungu lama vekeriweke nkarhi. “Makhotso hinkwawo ya fanele ku ta na makungu ya mapfhumba yo kota ku tihlayisa, na swivono leswi pimekaka xikan’we na ku nyika swiviko swa matirhelo hi minkarhi hinkwayo.

U tlherile a kombisa leswaku hi ntumbuluko, makhotso a ya fanelanga ku tshembhela eka mphakelo wa le handle eka switirhisiwa swa mani na mani, swo fana na xinkwa, nyama, swiambalo, hambi ku ri ku lunghisa, laha a vuleke leswaku ma fanele ku va na vuswikoti byo humelerisa, ku lunghisa xikan’we na ku tihlayisa. “Loko Ndzawulo ya Mitirho ya Vaaki yi tsandzeka, Ndzawulo ya Vululamisi yi fanele ku endla swilo hi yoxe,” ku vula Mamabolo.  “POPCRU yi ta ya emahlweni yi njhekanjhekisana na ndzawulo, ku tiyisisa leswaku ku tihlayisa swa ndlandlamuxiwa eka tindhawu hinkwato ta makhotso,” wa gimeta.