Ndzhavuko wa Xitsonga Emaninginingini

Themba Chauke

Ntsako Mabunda wo huma elokixini ra Giyani D2, u vekile ndzhavuko wa Xitsonga emaninginingini endzhaku ka loko a yimerile rixaka ra Vatsonga eka ntirho wa vu 22 wa Ntirho wa Matimu ya Afrika-Dzonga wa lembe na lembe, lowu vitaniwaka Annual National Oral History Conference, lowu a wu khomeriwile eholweni ya hodela ya The Ranch ePolokwane hi siku ra ti 07 Nhlangula ku fika 10 Nhlangula 2025.

Ntirho lowu wu endliwa lembe na lembe hi va Oral History Association of South Africa (OHASA), hi xikongomelo xo tlakusa switori leswi swi nga se tiviwaka hi vanhu, ku hlayisa ndzhaka, xikan’we na ku nyika rito eka vaaki lava siyiweke endzhaku hi ku tirhisa vumbhoni.

OHASA, i pfhumba ra Ndzawulo ya Mitlangu, Vutshila na Ndzhavuko, laha ku hlanganisiwaka van’wamatimu, swidyondzeki, xikan’we na vaviki va switori eka tiko hinkwaro ku avelana hi matimu, ndzhavuko na vun’winyi lebyi byi akeke tiko ra Afrika-Dzonga.

Ntirho lowu wa masiku ya mune a wu katsa swivulavuri, matsalwa na mijikajikisano ku langutisa tihlokomhaka to fana na vun’winyi bya ndzhavuko, matimu ya ku lwela ntshuxeko, xindzhuti xa tikonkulu ra Afrika, ku tiyisela ka timhaka ta le swidakanini, xikan’we na ku vulavula hi ndzhaka hi ku angarhela eka misava leyi cincaka.

Loko a teka xiteji hi ku titshembha, Ntsako u nyikile mbulavulo lowu wu siyeka ntshungo wu khumbhekile. U kombisile hi timhaka ta ndzhaka ya ndzhavuko wa Xitsonga hi ndlela leyi a yi enetisa yi tlhela yi tisa ku cinca.

Ehandle ka ku teka ndzhavuko tanihi nchumo lowu wu nga le kule kumbe ku yima endhawini yin’we, u endlile leswaku wu va na vutomi hi ku vulavula hi leswi swi voniwaka hi wansati wa Mutsonga, tlhelo leri a ri nga tekeriwi enhlokweni hi swiyenge swa ndzhavuko wa tiko.

 “Xikongomelo xa mina a hi ku hlamusela ntsena, kambe ku landzelerisa vutomi bya wansati wa Mutsonga kusukela loko a velekiwa, ku fika laha a kulaka, loko hi hala tlhelo ndzi kombisa matikhomelo, maendlelo, xikan’we na vutihlamuleri lebyi byi kombisaka ntirho wakwe eka vaaki,” wa hlamusela. “Hikokwalaho ka leswi, ndzi tshembha leswaku leswi swi kombisa hi laha maendlelo ya ndzhavuko ya nga xikombiso xikan’we na maendlelo hi vuenti, hi ku dyondza eka vaaki, vun’winyi, xikan’we na ku tiyisela.”

Hi ku dyondza eka Mutivi wa Vutomi bya Vanhu wo huma eAmerica, Clifford Geertz, Ntsako u yile emahlweni a vula leswaku ndzhavuko a ko va nkhaviso ntsena, kambe i ntalo wa nkoka lowu vanhu va wu tumbuluxeke. “Eka rixaka ra Vatsonga, vavasati hi van’wana va vatumbuluxi va ntalo lowu, ku nga ri ku aka vutomi bya mindyangu ya vona  ntsena, kambe xikan’we na vun’winyi bya vaaki,” wa hlamusela.

Ntsako, hi un’wana wa vafambisi va nhlangano wo ka wu nga bindzurisi, wa Shalamukani Community Project, lowu wu endlaka migingiriko ya swiambalo swa xinto na ku hlayisa ndzhaka ya Xitsonga, va kumile xiyimo xa vumbirhi eka mphikizano wa masipala wa Giyani eka Vutshila na Ndzhavuko eka timhaka to rhunga hi ku tirhisa vuhlalu. “Ndzhaka ya Xitsonga yi le ngatini ya mina,” ku vula Ntsako. “Eka mina a hi mhaka yo hlula eka miphikizano, kambe ku kombisa leswi ndzi nga xiswona tanihi wansati wa Mutsonga xikan’we na ku hlayisa xintu xa ka hina.”

Hi ntirho wa yena, eka vutshila na le ka vaaki, Ntsako u ya emahlweni a rhangisa vun’winyi bya Vutsonga, ku tiyisisa leswaku switori, vutshila na vutlhari bya vanhu va ka vona swa tlangeriwa ku nga ri eGiyani ntsena kambe na le ka tiko ra Afrika-Dzonga hi ku angarhela.