MATHWASANA YA PFUNANANI YA TA KUMA MITIRHO
MATHWASANA YA PFUNANANI YA TA KUMA MITIRHO
Hi Themba Chauke
Eka ntirho wa matimu, endzhaku ka 21 wa malembe yo famba ka vadyondzi ehandle ka nkhuvo, xikolo xo hlawuleka xa Pfunanani xi tlangerile ntirho wo sungula wa ximfumo wo lelana na mathwasana ya vadyondzi, ku tiyisisa leswaku vadyondzi va malembe ya le henhla lava hanyaka na vutsoniwa va kuma nkateko wo kuma mitirho na xindzhuti.
Xiboho xo endla nkhuvo wo lelana na vadyondzi va malembe ya 22 ku ya ehenhla swi ta endzhaku ka loko mfumo wu tivisile hi polisi leyi sivelaka vadyondzi va malembe ya le henhla ku dyondza eka swikolo swo hlawuleka. Ehandle ka ku tiva lomu va faneleke ku kongoma kona, vadyondzi a va nga voni xivangelo xo huma eka swikolo swa muxaka lowu.
“Swi na malembe, vadyondzi va tshika xikolo hi un’we-un’we ku nga ri na munhu loyi a va bohelela ku tshika xikolo,” ku hlamusela nhloko ya xikolo Denis Maluleke. “Mhaka a ku ri leswaku a hi nga tivi lomu a hi fanele ku va rhumela kona hikuva a ku ri hava lexi a va ta xi endla ehandle,” u ya emahlweni laha a vuleke leswaku kusukela loko xikolo xi ta va xi tsariwile ximfumo hi lembe ra 2004, a va se tshama va endla nkhuvo wa ximfumo wo lelana na vadyondzi lava.
Leswi swi endlile leswaku xikolo xi simeka pfhumba ra matimba ku fikelela mabindzu na swiyenge swa vaaki ku tumbuluxa mikateko eka vadyondzi lava. “Hi rhumerile mapapila eka mabindzu hinkwawo lamakulu eGiyani, ku katsa mavhengele, hi va kombela leswaku va thola vadyondzi va hina,” ku vula Maluleke. “N’wangulo wu hi pfurile mahlo. Mavhengele yo hlaya lama hi ma endzeleke va vurile leswaku a va nga swi tivi leswaku vadyondzi va hina va na vuswikoti. Va tshembhisile ku va tekele enhlokweni loko ku pfuleka swivandla swa mitirho enkarhini lowu taka.”
Hi ku tiyisiwa nhlana hi n’wangulo, xikolo xi tekile xiboho xo khoma nkhuvo wo lelana na vadyondzi, xi nyika mudyondzi un’wana na un’wana xitifiketi xo thwasela eka swiyenge swa ku rhunga, vuhllu, ku lunghisa titanghu, swirhapa, swakudya, vuhumelerisi, xikan’we na ku basisa leswaku va ta kota ku kombisa vuswikoti bya vona eka vathori.
Kambe ku tinyiketela ka xikolo swi ya emahlweni ku hundza eka switifiketi. Nhloko ya xikolo Maluleke u andlarile makungu ya nseketelo eka vadyondzi, eka leswi swi khumbhaka vatswari.
“Ndzi tsaka ku mi tivisa leswaku van’wana vadyondzi lava humaka exikolweni lexi namuntlha, va ta yisiwa eka ndhawu ya vuhlayiselo endzhaku ka xikolo,” wa tiyisisa. Va ta hola R3,000 hi n’hweti, kambe va ta kuma R2, 500; loko R500 yi ta sala na ndhawu ya vuhlayiselo.
“Tanihi xikolo, hi thorile mudyondzi un’we ku tirha na hina,” ku vula Maluleke. Hi twananile leswaku ntirho wun’wana na wun’wana wa vapfuneti wa mani na mani, wo fana na ku basisa hostele, wu ta pfariwa hi vadyondzi va hina naswona hi ta va hakela R3, 700 hi munhu hi n’hweti, naswona mali ya vona ya mudende a yi nge kavanyeteki,” ku vula yena.
Ku ya emahlweni, thwasani rin’wana na rin’wana ri ta kuma switirhisiwa ku ya hi vuswikoti bya rona, ku nga ha va ku rhunga titanghu, vuhlalu kumbe swirhapa, laha xikolo xi tinyiketeleke ku landzelerisa matirhelo ya vona.
Pfhumba leri ri amukeriwile hi mandla mambirhi hi masipala wa Giyani, laha xandla xa Meyara Cony Manganyi a nga hoyozela ntirho lowu, hi ku ntlhotlha mavonelo ya vaaki hi vanhu lava hanyaka na vutsoniwa.
“Ha swi tiva leswaku vadyondzi lava va tekiwa tanihi vanhu lava nga kotiki nchumu hi vaaki hikuva va hanya na vutsoniwa. Kambe ku ya hi ntiyiso, van’wana va na vuswikoti byo hundza bya hina lava hi ehleketaka leswaku hi hava vutsoniwa. Va kota ku endla swilo leswi hi nga swi kotiki, Manganyi wa hlamusela.
U kombisile leswaku masipala wu ta ya emahlweni wu seketela mathwasana a tlhela a hlohlotela swiyenge swin’wana ku landzela. “Tanihi masipala wa Giyani, hi hlonipha vanhu lava hanyaka na vutsoniwa na swona hi va tekela enhlokweni loko hi endla swinavetiso swa mitirho. Hikokwalaho hi kombela swiyenge hinkwaswo eka xifundzantsongo ku tekela enhlokweni vanhu lava loko va lava mpfuno,” wa gimeta.