PHUROJEKE YA NSUKU YI TISA MITIRHO

Hi Themba Chauke

Mutumbuluxi wa phurojeke ya mugodi emugangeni wa ka Thomo, Mzamani Mdaka, u vurile leswaku pfhumba rakwe ra mugodi, leri vitaniwaka ‘Giyani Gold Mine,” ri nga tisa mbuyelo wa le henhla wa ikhonomi eGiyani loko ri ya emahlweni ri kula na ku kuma nseketelo wo hetiseka kusuka eka tihosi, masipala xikan’we na vaaki.

Mdaka loyi a nga na malembe yo hundza 40 ya ntokoto bya migodi, u vurile leswaku phurojeke yi akiwile kusuka ehansi hi ku tinyiketela ka yena xikan’we na ku tinyiketela ka vaaki. “Hi sungurile ehansi. Hi tihlanganisile na masipala hi malembe ya va 2015,” ku vula yena. “Kusuka kwalaho, ndzi sungurile ku endla ntirho wa xithekiniki,” u ya emahlweni laha a vuleke leswaku u na phomende yo hlantswa nsuku.

Mdaka a nyika xiviko eka meyara wa Giyani, Thandi Zitha, xikan’we na vurhumiwa bya yena loko va ta endzela mugodi hi nkarhi lowu a va kongoma eka ntirho wa Imbizo emugangeni wa ka Mavalani. Ku vuriwa leswaku ndhawu leyi yi thorile vatirhi va 14 va nkarhi hinkwawo, laha ku vuriwaka leswaku vatirhi va nga ha engeteriwa loko migingiriko leyi yi famba kahle.

U tirhisile mali yakwe ku aka vumaki bya ndhawu leyi, leswi katsaka ku nghenisa gezi. “Loko mi langutisa laha, ku na tipala ta gezi leti sukaka epatwini ti kongoma kwala. Hi nghenisile gezi hi ri hexe. Kusuka eka Mninginisi ku fika la, swi endla kwalomu ka Mune wa tikhilomitara, naswona leswi a ndzi tirhisa mali ya mina kusuka eka tiphurojeke tin’wana leti ndzi nga na tona.

“Phurojeke leyi yi khumbha mbilu ya mina swinene, naswona ndzi twa kuvava loko swilo swi famba swi tika endleleni. Kambe ndzi na vuswikoti byo swi endla tanihileswi ndzi dyondzeleke tidyondzo ta vuinjiniyara bya migodi, naswona ku na vavekisi vo hlaya eka xiyenge xa migodi lava hi hlanganeke na vona hikuva va na ntshembho eka phurojeke leyi,” wa engetela

Mdaka u vurile leswaku ku ya emahlweni ka migingiriko ya mugodi swi nga endla leswaku ku va na migingiriko ya ikhonomi ya ntshamiseko eGiyani, ngopfu-ngopfu hi makungu ya vuvekisi bya vaaki. “Hi na tiphurojeke timbirhi leti hi kunguhateke ku vekisa eka tona, dyondzo na vumaki bya gondzo,” wa hlamusela. “Ku na gondzo leri hi faneleke ku ri hlayisa ku ringana malembe ya ntlhanu, naswona hi vekile mpimanyeto wa R1.5 wa timiliyoni etlhelo eka mhaka leyi.”

U vurile leswaku vaaki se va vonile vukona bya vona hi ku nyikela, leswi katsaka switulu swa mavhilwa leswi nyikeriweke vaaki lava hanyaka na vutsoniwa ehansi ka Vuhosi bya ka Shiviti. “Hambi hi nkarhi wa COVID-19, hi pfunile swinene,” u ya emahlweni.

U tlhele a kombisa matimu ya migodi endhawini leyi, laha a hlamuseleke leswaku a va le ku laveni ka mugodi wuntshwa, kambe va yisa emahlweni migingiriko leyi sunguriweke. “Lexi nga na nkoka hi leswaku ndhawu leyi a ku ceriwa khale. Tikhamphani to hlaya, leti katsaka Anglo American, a ti tirha kwala, naswona hi na mepe lowu pfapfarutiweke hi lembe ra 1955, lowu hi wu yisaka emahlweni,” ku vula yena.

Mdaka u vurile leswaku loko vo kuma nseketelo wo hetiseka, phurojeke yi nga tumbuluxa mitirho yo hlaya, ku antswisa mabindzu ya vaaki na vumaki, xikan’we na ku engetela migingiriko yintshwa ya ikhonomi eGiyani.

Meyara u kombisile leswaku u na ku tsakela ku twa to tala hi mugodi lowu, kambe hikokwalaho ka nkarhi a boheka ku hundzela emahlweni laha a kombiseke leswaku u ta kuma nkarhi ku endzela nakambe ndhawu leyi ku twa to tala hi phurojeke leyi.