HOLOBYENKULU A ANDLALA XIVIKO XA XIFUNDZAKULU

 Hi Themba Chauke

Holobyenkulu wa xifundzakulu xa Limpopo Dok Phophi Ramathuba, u andlarile xiviko xa xifundzakulu eka lembeximali ra 2026/2027. U kombisile leswaku u andlala xiviko lexi, hi nkarhi lowu van’wana va sulaka mihloti hikwalaho ka ndhambi leyi xifundzakulu xi nga na malembe mo hundza 25 xi nga se yi vona kusukela loko ku vile na ndhambi hi lembe ra 2000.

Ndhambi leyi yi sungurile hi N’wendzamhala 2025, hi nkarhi lowu vanhu a va tilunghisela makhisimusi laha swi sunguleke etindhawini to fana na Waterberg-Modimolle-Mookgophong na le Capricorn-Blouberg, kutani swi ya hlasela tindhawu ta Mopani na Vhembe kusukela hi Sunguti 2026, leswi koxeke na vutomi xikan’we no siya mindyangu yo hlaya yi ri hava byetlelo.

Mhangu leyi yi endlile leswaku Puresidende wa tiko yena Cyril Matamela Ramaphosa a tiyisisa leswaku ndhambi leyi yi wela eka nxaxamelo wa makhombo laha tikweni, laha ku languteriweke leswaku mfumo wa le xikari wu ta humesa mali ku pfuna xifundzakulu xa Limpopo ku lulamisa tindhawu leti khumbhekeke hi ndhambi. Holebyenkulu u yile emahlweni a kombisa leswaku xifundzakulu xa Limpopo xi tiyimiserile ku lwisana na vukungundzwani “A ku na ndhawu ya vukungundzwani, hi ya emahlweni hi landzelerisa laha mali yi kongomaka kona,” ku vula Holobyenkulu laha a kombiseke leswaku va ta landzelerisa timhaka ta matirhiselo ya timali hi masiku ma 30, 60, na 90, laha hofisi ya Holobyenkulu yi languteriweke ku kuma xiviko xa matirhiselo ya timali nkarhi na nkarhi.

Ku vuriwa leswaku xifundzakulu xi le ku antswiseni ka timhaka ta vuhumelerisi xikan’we na ku hunguta xiyimo xa vanhu lava nga tirhiki, leswi nga xikombiso xa kahle eka timhaka ta ikhonomi eka xifundzakulu. Loko swi ta eka timhaka ta matimu yo lwela ntshunxeko etikweni, Holobyenkulu u kombisile leswaku eka lembe ra 2026; swi endla malembe ma 70 kusukela loko vavasati va kombisile ku vilela hikokwalaho ka mfumo wa xihlawuhlawu laha a va lwela xindzhuti xa vanhu hi lembe ra 1956; swi endla 50 wa malembe vantshwa va yimile hi milenge ku lwisana na xihlawuhlawu hi lembe ra 1976; swi na 30 wa malembe ku tumbuluxiwile vumbiwa ra tiko ra Afrika-dzonga.

Dokodela Ramathuba, u kombisile leswaku xifundzakulu xa ha tiyimiserile ku tlakusa ikhonomi leswaku yi vuyerisa mani na mani; ku tumbuluxa mitirho; ku lwisana na vusweti na ku hunguta vutomi byo durha; hambi ku ri ku tumbuluxa mfumo lowu nga na vuswikoti no tirha hi ku tshembheka. Hambileswi ikhonomi ya xifundzakulu yi tlakukaka hi le hansi ka 2% ku vuriwa leswaku xifundzakulu xi hungutile vusweti kusuka eka 66% hi 2015 ku ya eka 47.6% leswi ku vuriwaka leswaku i ku cinca lokukulu etikweni hinkwaro. Kasi xifundzakulu xi vuriwa ku va xi ri eka xiyimo xa vumune loko swi ta eka vuhumeleriss bya tiko ra Afrika-dzonga (GDP) hi 7.8%.

Vuvekisi byi vuriwa ku va byi ri ku humeleleni laha ku vuriwaka leswaku ku na swiyenge swa kwalomu ka 47, leswi tinyiketeleke ku vekisa kwalomu ka R170 wa tibiliyoni ku katsa na ku tumbuluxa mitirho ya nkarhi hinkwawo yo hundza 32 600 xikan’we na 15 000 wa mitirho ya nkarhinyana. Leswi swi endlile leswaku nhlayo ya vanhu lava tirhaka yi tlakuka kusuka eka 1, 488, 000 hi kotara yo sungula ku ya eka 1, 552, 000.

Loko swi ta eka mpfuneto wa mabindzu lamantsongo, ku vuriwa leswaku kwalomu ka 1 842 wa mabindzu lamantsongo ya kumile mpfuno lowu katsaka wa timali na swin’wana. Holobyenkulu u kombisile ku vilela hi swiyimo swa mapurasi man’wana lama nga le mavokweni ya vaaki lama nga ri ki ku tirheni kahle laha a kombiseke leswaku swi na nkoka leswaku vurimi bya xifundzakulu xa Limpopo byi tekeriwa enhlokweni tanihileswi byi hoxaka xiave lexikulu eka ku tumbuluxa mitirho na ku antswisa xiyimo xa ikhonomi.

Holobyenkulu u amukerile leswaku xifundzakulu xa ha ri na ntirho lowukulu loko swi ta eka timhaka ta magondzo, laha ku vuriwaka leswaku ehenhla ka 20 000 wa tikhilomitara, i magondzo lama endlaka kwalomu ka 6 500 wa tikhilomitara lama nga na xikontiri laha ku kayivelaka 13 500 wa tikhilomitara ku cheriwa xikontiri. U kombisile leswaku leswi swi ta durha tibiliyoni ta tirhandi na swona xifundzakulu xi ta thola 21 wa tikondiraka ku lulamisa swiphoqo leswi. Xifundzakulu xi vuriwa ku va eka xiyimo xa vumbirhi loko swi ta eka timhaka ta vupfhumba hi ku landzela xa Kwazulu-Natal.

Timhaka ta dyondzo hi swin’wana leswi rhangisiwaka emahlweni laha loko swi ta timhaka ta vumaki, ku antswisiweke tindhawu ta 56 to dyondzela tindzumulo, hambi ku ri ku fika ka yunivhesiti ya TUT eGiyani. Loko swi ta eka swifambo, phurojeke yo aka xitimela xa rivilo exikarhi ka Joni na Polokwane swa ha ri emakungwini. Kasi loko ku ri mabazi ma GNT, ku vuriwa leswaku ku lunghisiwile mabazi ma 90, na swona loko ku ya fika n’hweti ya Ndzhati 2026, ku ta xaviwa mabazi ma 71 lamantshwa.

Swin’wana leswi tiyisaka nhlana i ku enhla ka tinghozi na mafu ma le magondzweni egondzweni ra N1, laha tinghozi ti enhleke hi 14% loko mafu ma enhlile hi 10%. Ku yisa mhaka ya vuhlayiseki emagondzweni ku vuriwa leswaku maphorisa ya le magondzweni ya ta tirha vusiku na nhlikanhi xikan’we na ku thoriwa ka maphorisa ma le magondzweni ya 154 lembe leri.

Eka timhaka ta rihanyu, xifundzakulu xi vuriwa ku va xi kota ku endla vutshunguri lebyi a byi nga koteki enkarhini lowu hundzeke laha sweswi ka ha ku beburiwaka mahahlwa lama khomaneke kwala Limpopo. Vuvekisi bya ka ri ku endliwa ku antswisa vuleteri bya tidyondzo ta vutshunguri exifundzenikulu. Kasi nhlayo ya vanhu lava tekaka tiphilisi ta ti ARV yi vuriwa ku va yi antswa swinene laha yi tlakukeke kusuka eka 93.5% ku ya eka 96% wa vanhu lava landzelelaka ku teka tiphilisi ta ti ARV va nga tshiki, leswi pfunaka swinene eka ku hunguta ka ku tluletiwa ka vuvabyi lebyi xikan’we na le ka vana lava beburiwaka.

Ku akiwa ka tindlu ta ti RDP swa ha ya emahlweni laha ku hetiweke 918 ehenhla ka 3 469 na swona ku languteriwa ku hetisiwa ka 2 923 wa tindlu eka lembeximali leri.  Leswi swi tlhele swi tumbuluxa mitirho ya 27 448, loko pfhumba ra mitirho ya vaaki (CWP) ri tumbuluxile mitirho ya 1 414 eka ku akiwa tindlu.

Xifundzakulu xi tiyimiserile ku lwisana na madzolonga ehenhla ka vavasati na vana laha ku vuriwaka leswaku xi ta koka masokisi ku vona leswaku masiku ma lembe hinkwaro ku tlhomiwa tihlo ku lwisana na mhaka leyi.

Timasipala na tona ti vuriwa ku va ti ri ku antswiseni ka matirhelo ya tona loko swi ta eka swa timali. Hi hala tlhelo, ku vuriwa leswaku timasipala hinkwato leti kolotaka va ka Eskom, se ti endlile ntwanano na Eskom eka timhaka ta mahakelelo ya swikweleti leswi.

Hambileswi xifundzakulu xi simekeke pfhumba ra #HinwaMatiFridays, leri ku vuriwaka leswaku ri sungurile hi ku nanayila, kambe ri voniwa ku ri ra nkoka eka ku antswisa vukorhokeri bya mphakelo wa mati eka vaaki.        Ku vuriwa leswaku pfhumba leri ri ta antswisiwa ku vona leswaku ri tirha hi ku hetiseka tanihileswi xivono xa pfhumba leri xi nga ta pfuna swinene.

Loko swi ta eka timhaka ta vuhosi, Xifundzakulu xi tirhanile na timhaka ta vuhosi ta 141 ehenhla ka 203, na swona 62 leti saleke ku ta tirhiwa na tona hi ku famba ka nkarhi. Kasi tihosi leti tekeriweke enhlokweni ximfumo tanihi tihosi ti endla 104. Ku thoriwile na huvo leyi nga ta tirha hi mikwetlembetano leyi nga kona eka timhaka ta vuhosi. Holobyenkulu u kombisile leswaku a yi yena la tholaka tihosi, kambe i tindlu ta vuhosi leti endlaka tano.

Eka timhaka ta ndhavuko, ngoma ya ha famba emahlweni eka xifundzakulu na swona lembe leri hundzeke ku vile na vakwera va 40 217, laha vambirhi va hundzeke emisaveni hi nkarhi lowu a va ri engomeni.

Tindzawulo ta ntlhanu ti kumile swiviko swo basa swa timali eka lembeximali ra 2024/2025, leti katsaka; Mitlangu, Vutshila na Ndhavuko; Nkwama wa Xifundzakulu; Vutleketli na Vuhlayiseki bya Vaaki; Nhluvukiso wa Ikhonomi, Mbangu na Vupfhumba; xikan’we na Hofisi ya Holobyenkulu

Loko a gimeta mbulavulo, u khensile swirho swa vurhangeri bya huvo ya xifundzakulu, varhangeri va tindzawulo to hambana-hambana lava rhangelaka vufambisi bya xifundzakulu hi ku tinyiketela. U tlherile a khensa vaaki va xifundzakulu ku va va lehisa timbilu na nseketelo eka vurhangeri leswi swi vonakalaka na le ka swiyenge swa mabulo.