“A HI LO RINDZELA RIFU”

Hi Themba Chauke

Phosakufa eka ndhambi leyi veke kona kusuka emugangeni wa le Mbaula, Hosi Mthimkhulu (Kotlani Elvis Mabunda), u tsundzukile nkarhi wo chavisa lowu a hlanganile na wona na ndyangu wakwe laha va bohekeke ku boxa silingi ra yindlu ku balekela mati ma ndhambi, hi nkarhi wa tipfula leti veke kona exifundzenikulu xa Limpopo hi n’hweti ya Sunguti.

Tipfula ta matimba ti endlile leswaku ku tlakuka mati hi xihatla, leswi endleke leswaku ku khukhuriwa makaya na ku bohelela vatshami leswaku va lava ndhawu ya vuhlayiseki hi tiawara ta matakuxa. Eka lava a va pfaleriwile hi mati, va katsa na Hosi Mthimkhulu na ndyangu wakwe, lava bohekeke ku teka tindlela tin’wana ku kota ku tiponisa eka mati lama a ma nghena endlwini ya vona.

Loko a vulavula hi nkarhi wa rendzo ra Huvo yo endla Milawu ya Xifundzakulu xa Limpopo, Hosi Mthimkhulu u hlamuserile ku rindzela tiawara ta Nkombo ku kuma mpfuno endzeni ka lwangu tanihi ku rindzela rifu, tanihileswi vutomi bya vona a byi ri emavokweni na tintswalo ta Xikwembu.

 “Loko mati ma sungula ku tlakuka endzeni ka yindlu, Ndzi byerile nsati na vana leswaku va kongoma egaraji, hi ku twisisa leswaku ku na movha lowu hi nga kotaka ku khandziya ehenhla ka wona, laha a hi ta kuma mpfuno loko vapfuni va fika,” ku vula Mabunda.

Ndyangu wu rhangile wu khandziya ehenhla ka movha endzeni ka Garaji, hi ku tshembha leswaku mati ma ta enhla. Hambiswiritano, xiyimo xi yile emahlweni xi nyanya tanihileswi mati a ma nghena ma tlakuka hi xihatla. “Hi tshamile ehenhla ka movha ku ringana nkarhi wo leha, kambe mati ma ya emahlweni ma tlakuka, ma xungeta ku hi khukhula.  Leswi hi swona swi endleke leswaku hi teriwa hi miehleketo yo hahlula silingi, hikuva se a hi langutanile na rifu,” ku vula yena.

Hi matshalatshala mo ringeta ku hanya, Mabunda u hahlurile silingi hi le ndzeni xikan’we na ku pfuna ndyangu wakwe ku gonya henhla ku ya tumbela endzeni ka lwangu ra yindlu. “Endzhaku ka sweswo ndzi tlakurile nsati ro sungula ndzi n’wi yisa ehenhla, ku landzela vana va mina vanharhu,” wa hlamusela.

Mabunda u vula leswaku yena u sarile endzeni ka yindlu a valanga xiyimo loko mati ma ya emahlweni ma tlakuka, kambe endzhaku ka nkarhi a landzela nsati na vana ehenhla. Ndyangu wu tshamile tiawara to hlaya endzeni ka lwangu loko mati ma matimba ma khuluka hi le tlhelo ka yindlu ya vona. “Hi tshamile tiwara ta tsevu kuya eka nkombo, hikuva mati a ma nga enhli. A swi vava swinene. A swi fana na loko munhu a yimerile rifu ra yena hikuva a hi nga swi tivi leswaku swi ya helela kwihi,” ku vula yena

U vule leswaku ku huma endzeni ka yindlu a swi nga ta koteka tanihileswi mati a ma khuluka ndhawu hinkwayo. “A hi nga ta ringeta ku hlambela hi ya ehandle hikuva mati a ma ri na matimba na swona a ma ta hi khukhula. Leswi hi nga swi endla a ku ri ku rindzela hi veka ku tshembha ka hina eka Xikwembu leswaku xi hi twela vusiwana,” u ya emahlweni.

Kasi hi hala tlhelo, vaaki va muganga lava a va ri ehandle a va sungula ku vilela loko va vona yindlu yi mbombomerile endzeni ka mati, kambe va nga voni swikoweto swa leswaku ndyangu lowu wu humile endlwini. Va hlanganile va ta na makungu mo va kutsula hi ku tirhisa titambhu. “Va rhumerile majaha ya tsevu endzeni ka yindlu lava hi kutsuleke ha un’wu un’we hi ku tirhisa ntambhu,” wa ha hlamusela.

 “A ku ri awara ya nhungu nimixo loko hi kuma mpfuno, endzhaku ko tshama ehenhla ka yindlu kusukela hi awara ya mbirhi nimixo.” Hambileswi se a vitanile xihahampfhuka-phatsa, ku pfuna, Mabunda u vule leswaku xiyimo endzeni ka yindlu se a xi ri na khombo swinene ku rindzela.

“A ndzi nga swi tsakeli leswaku ndyangu wa mina wu ponisiwa hi ku tirhisa ntambhu laha mati a ma khuluka hi matimba swinene. Kambe hi tlhelo rin’wana, a ndzi nga tivi xiyimo xa yindlu. A swi ta endleka leswaku tanihileswi a yi mbombomerile endzeni ka mati nkarhi wo leha, a yi ta wa na hina endzeni. Leswi hi swona swi endleke leswaku hi teka nkateko lowu hi huma xikan’we,” ku vula Hosi.

Ku ya hi yena, xihahampfhuka-phatsa xi vuye xi fika nimixo hi kwalomu ka awara ya khume, laha xi nga sungula ku pfuna van’wana vatshami lava a va ha pfalelekile. “A ku ri na vanhu lava a va ri ehenhla ka malwangu ya tindlu ta vona, un’wana ehenhla ka nsinya, loko van’wana va vavisekile,” wa gimeta a tlhela a khensa vaaki lava n’wi poniseke.