LAB YA SOLAR.

Hi Themba Chauke

Masipala wa xifundzantsongo xa Mopani wu simekile ximfumo Lab ya Solar ya Vantshwa ekholichi ya Letaba eGiyani, hi xikongomelo xo nyika vantshwa vuswikoti bya gezi ro vuyelela na ku boxeketa eka mikateko ya mabindzu eka xifundzantsongo. Pfhumba leri ra ha ku simekiwaka, leri seketeriweke hi swa timali hi European Union, ku tivisile hi ti lab timbirhi ta ti solar ku letela vantshwa, ku langutisisiwa swinene eka va xisati eka timhaka to vekela solar na ku yi hlayisa.

Vadyondzi va languteriwa ku tirhisa vuswikoti lebyi ku titumbuluxela mabindzu ya vona, ku hoxa xandla eka ku kula ka mabindzu lamantsongo lama ha tlakukaka (SMMEs) etindhawini ta vaaki. Pfhumba leri ri tlhela ri languteriwa ku seketela varimi lavantsongo lava nga na ku tsakela swinene ku tirhisa gezi ra Solar, kambe hi xitalo va pfumala ku fikelela vavekeri va ti solar lava nga na ntokoto. Loko a vulavula hi nkarhi wa ku simeka pfhumba ekholichi ya Letaba, eka rhavi ra le Giyani, MMC Lucky Mohla, hi ku yimela Meyarankulu wa masipala Pule Shayi, u hlamuserile phurojeke leyi tanihi gondzo ro ndlandlamuxa gezi leri vuyelelaka na nhluvukiso wa ikhonomi ya vaaki.

 “Ku simekiwa ka pfhumba leri i goza ra nkoka na ku hi tshuneta swinene eka xivono xa hina xo hoxa xandla eka gezi leri vuyelelaka eka xifundzantsongo-pfhumba ra nkoka ro tumbuluxa mitirho, moya wo tenga, gezi leri nga tshembheka xikan’we na mikateko ya ntiyiso ya mabindzu ya vaaki,” ku vula Mohla. U kombisile leswaku loko ku fikelela gezi hi vaaki swi tlakukile eka xifundzantsongo kusuka eka 88.7% hi 2011, ku ya eka 98% enkarhini wa sweswi, miganga yo hlaya, ngopfu-ngopfu ematikoxikaya, ya ha hlangana na mithlontlho ya mphakelo wa gezi lowu nga tshemisekangiki hi ku hungitiwa ka mphakelo wa gezi. “Hikokwalaho ka leswi, hi na vutihlamuleri tanihi xifundzantsongo ku tlakusa tindlela tin’wana ta gezi leri vuyelelaka, hi ku rhangisa Solar tanihi xintshunxo xa nkarhi walowo. Ti Lab ta Solar ta le Mopani ti endleriwile ku pfala vangwa rero,” ku vula yena. Mohla u vule leswaku pfhumba ri ta tirha ku hundza vuleteri bya xithekiniki, tanihileswi vadyondzi va nga ta tlhela va leteriwa ku fambisa mabindzu ya vona hi ndlela leyi hlayisekeke. Ku katsa na ku endla migingiriko yo hlayisa na vukorhokeri bya nseketelo eka tikhasimende emakaya, eka mapurasi na le ka swiyenge swa vaaki.

U tlherile a kombisa leswaku ku pfumaleka ka mitirho ya vantshwa eka xifundzantsongo swa ha ri ehenhla swinene, laha ku ya hi census ya 2022 yi kombisaka leswaku vusweti byi le ka 65.6%. U vurile leswaku leswi swi kombisa ntlhontlho na nkateko, tanihileswi vantshwa vo hlaya va humaka eswikolweni na tidyondzo leti nga fambelaniki na swilaveko swa swivandla swa mitirho. “Ku na swilaveko swa le henhla swa vuswikoti bya xithekiniki xa dijitali, kambe ku ava ka dijitali, vufikeleri lebyi kayivelaka bya ithanete na tihakelo ta le henhla ta data ka ha ri swirhalanganyi eka miganga yo hlaya ya ka hina,” wa engetela. Hi ku tirhisa IDP, masipala wu rhangisa emahlweni timhaka to antswisa dyondzo na vuswikoti endzhaku ka ku heta xikolo, ku katsa na ku ndlandlamuxa vumaki bya broadband hi ku nghenisa swihondzo swa Wi-Fi etindhawini ta vaaki.

“Hi fanele ku endla tindlela kusuka eka dyondzo ku tumbuluxa mitirho ya kahle, ku seketela mabindzu lamantsongo na ku hunguta ndzhwalo wa ntolovelo wo hlayisiwa hi ku tirhisa ikhonomi leyi katsaka vanhu hinkwavo. Pfhumba leri i xiphemu xa matshalatshala lawa,” ku vula Mohla. Tanihi phurojeke ya masungulo, pfhumba leri ri ta endliwa eka tindhawu tinharhu, tikholichi timbirhi ta Letaba na purasi ra Mashupatsela leri nga ta tirha tanihi phurojeke leyi fambelanaka na swilo swa timhaka ta vurimi. Phurojeke yi ta rhanga yi tlakusa vantshwa va 30, laha ku languteriweke leswaku 10 wa vantshwa vo sungula va ta kuma switirhisiwa swa R70 000 hi munhu ku sungula mabindzu ya vona, laha ku languteriweke leswaku vavasati va ta vuyeriwa swinene eka pfhumba leri,” Mohla u tshikelerile a vula leswaku tikholichi ti fanele ku fambisa tidyondzo ta tona na mikateko ya nhluvukiso wa ikhonomi ya vaaki, laha a hlohleteleke leswaku va fanele ku nghenisa mapfhumba ya vuswikoti lebyi nga ta endla leswaku vadyondzi va tumbuluxa mitirho ku nga ri ku yimela ku thoriwa ntsena.