MPIMANYETO WA LEDET

Themba Chauke

MEC wa Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Ikhonomi, Mbango na Vupfhumba ya Limpopo (LEDET), Tshitereke Baldwin Matibe, u andlarile mbulavulo wa mpimanyeto wa ndzawulo wa lembe ximali ra 2026/27 eka huvo yo endla milawu ya xifundzakulu hi siku ra 07 Mudyaxihi 2026, laha a nga kombisa makungu ya ntikelo loko swi ta eka timhaka ta mabindzu, ku tumbuluxa mitirho, na ku tiyisisa vuhlayiseki bya mbango,

Matibe u vurile leswaku ikhonomi ya xifundzakulu yi tlakukile hi 0.9% hi lembe ra 2025, leswi hundzaka matirhelo ya tiko, loko vukalo bya mitirho byi enhlile kusuka eka 35% emasungulweni ya lembe ku ya eka 28.2%. “Xifundzakulu xi na makungu yo hunguta vukalo bya mitirho ku ya eka 14% hi 2030, leswi fambelanaka na Makungu ya Nhluvukiso ya Limpopo ya 2030,” ku vula yena.

MEC u kombisile gondzo leri ku fambiweke rona loko swi ta eka Ndhawu yo Hlawuleka ya Ikhonomi ya Musina-Makhado leyi tivekaka hi SEZ, laha ku nga le ku endliweni ka vumaki lebyikulu bya mphakelo wa mati enkarhini wa sweswi. “Vuvekisi bya kwalomu ka R2 wa tibiliyoni byi se byi tiyisisiwile, laha ku languteriweke na kwalomu ka R60 wa tibiliyoni leyi kongomisiweke eka tiphurojeke ta gezi leri vuyelelaka. Ku tumbuluxiwa ka lokixi rintshwa edzongeni wa le ndhawini liya swi sungurile eka kotara leyi hi ku seketeriwa hi Shenzhen Hoi Mor tanihi vafambisi lava thoriweke,” MEC wa hlamusela.

Kasi loko ku ri Fetakgomo-Tubatse SEZ yi le kusuhi na ku pasisiwa hi khabinete ya tiko, laha enkarhini wa sweswi ku vekisiweke kwalomu ka R400 wa timiliyoni eka vumaki lebyikulu. “Ku languteriwile vuvekisi kusuka eka tikhamphani ta 46, na swona vuvekisi lebyi byi ta endla kwalomu ka R52 wa tibiliyoni, leswi ku languteriweke leswaku swi ta tumbuluxa mitirho ya nkarhi wo leha ya kwalomu ka 16,000,” Matibe u ya emahlweni.

Kasi tindhawu ta tifeme ta le Seshego na le Nkowankowa ti pfuxetiwile laha ku vekiweke nakambe kwalomu ka R12 wa timiliyoni ku yisa emahlweni antswiso lowu. “Vuleteri bya Vuswikoti bya Timayini na Swicelwa byi le ku tumbuluxiweni ku letela vaceli na vativi va xithekiniki ku kurisa ikhonomi ya timayini ya Limpopo.

Kwalomu ka 4000 wa vantshwa va nghenerile vuleteri bya Vutlhari bya Tikhompyuta leswi tivekaka hi Artificial Intelligence (AI) hi ku tirhisana na va Limpopo Connexion, NetCampus Group na Microsoft, laha kwalomu ka 100 wa vona se va kumeke switifikheti ximfumo. Kasi Seshego Digital Hub yi ta rhurhela Sentara ya AI, loko tindhawu ta WI-FI ya vaaki ti ri ku endliweni ku tiyisisa leswaku vuhlanganisi byi fikelela matikoxikaya.

Loko swi ta eka vurimi na tindlu, ku vuriwa leswaku Ndhawu ya vutlhavelo bya swifuwo ya le Lebowakgomo yi vuriwa ku va yi tirha hi ku hetiseka, laha ku vuriwaka leswaku yi tlhavela kwalomu ka 20 000 wa tihuku hi nkarhi wa ntirho. Ku antswisiwa ka tiphurojeke swi katsa purasi ra malamula ra Zebediela Citrus Estate, ndhawu yo Lulamisela Swibyariwa ya Vhembe Fresh Produce Packhouse na purasi ra tiya ra Tshivase Mukumbani Tea Estate, ku katsa na makungu yo endla feme ya mazambani eDendron.

Pfhumba ra Risima ri pasisile kwalomu ka 158 wa swikombelo swa timali ta mpfuno wa tindlu swa ntsengo wa kwalomu ka R112,9 wa timiliyoni eka lembe ximali ra 2025/26 na ku tumbuluxa mitirho ya kwalomu ka 1,258. Ku languteriwile ku paisisiwa ka kwalomu ka 200 wa swikombelo swa mali ya mpfuno wa tindlu leswi nga ta koxa ntsengo wa R150 wa timiliyoni, hi ku seketeriwa hi R80 wa timiliyoni kusuka eka swiyenge swa swikweleti ku engetela vumaki bya tindlu ematikoxikaya.

Ku tlula 18,176 wa mabindzu ma endliwile ma va ma ximfuno hi va CIPC hi 2025/2026. LEDA yi seketerile kwalomu ka 122 wa mabindzu lamantsongo xikan’we na 119 wa mabindzu ya nhlanganelo, hi ku nyika swikweleti swa kwalomu ka 10.9 wa timiliyoni laha mabindzu lama hakelaka swikweleti kahle ma endlaka 98.5%. Loko ku ri mapfhumba ma ndlandlamuko ma ta langutisisa swinene emalokixini na le matikoxikaya, ku tlakusa mabindzu lamantsongo na nseketelo wa nhluvukiso.

Ndzawulo yi tinyiketerile ku tiyisisa milawu ya mabindzu ya swipyopyi xikan’we na ku sirhelela vaxavi hi ku tirhisa khoto ya Vaxavi ya Limpopo. Loko ku ri xiyenge xo gembula xi vuriwa ku va xi hoxa xandla swinene laha ku nga na kwalomu ka 371 wa vafambisi va tindhawu leti lava tholeke kwalomu ka 3,270 wa vanhu. Kasi ku lwisana na tindhawu to gembula to ka ti nga ri enawini swi endlile leswaku ku khomiwa kwalomu ka 142 wa vanhu, ku tlhela ku tekiwa na kwalomu ka 362 wa michini yo gembula hi 2025/26.

Loko swi ta eka khamphani ya mabazi ya Great North Transport (GNT), ku vuriwa leswaku yi ta kuma mabazi kusukela hi Mudyaxihi 2026, xikan’we na ku ta na tindlela leti nga ta nghenisa mali ku antswisa mitlhontlho ya swa timali leyi khamphani yi langutaneke na yona.

Mhaka ya mbango yi vuriwa ku va yi rhanga emahlweni swinene, laha ku vuriwaka leswaku ku endliwile swikambelwana swa 151 swa mbango leswi pasisiweke, na swona swi pfurile tindlela ta ikhonomi ya kwalomu ka R1 wa tibiliyoni. Kwalomu ka R20 wa timiliyoni yi vekiwile etlhelo ku lunghisa rihlampfu ra le nkambeni wa swihari wa Letaba, loko timasipala ti kuma nseketelo wa vufambisi bya malakatsa na ntikelo wa moya na vukamberi.

Mapfhumba ya ntalo wa ntumbuluko ya tumbuluxile kwalomu ka 621 wa mitirho eka mitanga ya swihari ya 25, loko tiphomende ta vuhloti ti nghenisile kwalomu ka R1.45 wa timiliyoni eka vaaki. Limpopo ya ha rhanga emahlweni loko swi ta eka timhaka ta vuhloti, leswi nghenisaka kwalomu ka R2,6 wa tibiliyoni hi lembe eka mitirho ya le matikoxikaya.

Loko a gimeta mbulavulo, Matibe u tshikelerile leswaku Limpopo yi fikelerile kwalomu ka R452 wa tibiliyoni eka ku tinyiketela ka vuvekisi eka malembe mantlhanu lama hundzeke, laha sweswi ku languteriweke ku tirha ntirho hi ku hetiseka. “Limpopo yi pfulekile eka vuvekisi, kambe ku nga ri hi ku tshikelela mbango,“ wa tiyisisa, laha a vuleke leswaku ntlakuko wa ikhonomi wu fanele ku tlhela wu tekela enhlokweni vuhlayiseki bya vaaki.