VAVASATI VA HLAYISA NDZHAVUKO WA MUNYU
Hi Mapula Glashy Makoto
Ntlawa wa vavasati wu hlayisa ndzhavuko wa khale leswaku wu ya emahlweni wu hanya, ku ringana malembe ya 2 000, vavasati va le Baleni ekusuhi na le Giyani exifundzenikulu xa Limpopo, va endla munyu hi ku tirhisa tindlela to olova leti sukaka eka vakokwa wa vakokwa va vona.
Baleni i kaya ro hlawuleka leri vuriwaka Ka-Mkhulu, leswi vulaka “ndhawu ya lonkulu.” Mati lawa ya nga kona ya kufumela swinene naswona ku tshembiwa leswaku ya na matimba yo horisa, ndhawu leyi sweswi yi hlayisiwile tanihi ndhawu ya ndzhaka ya tiko leyi sirheleriweke.
I vavasati ntsena lava pfumeleriwaka ku endla munyu lowu hi kuya hi ndzhavuko. Loko nguva ya munyu yi nga si sungula hi Mudyaxihi lembe rin’wana na rin’wana, va endla nkhuvo wo kombela mpfumelelo na nsirhelelo eka vakokwa wa vona, tanihileswi munyu wa vona wu talaka ku endliwa hi nguva ya vuxika.
Maendlelo ya kona ya munyu ya olova swinene kambe ya lava ntirho wo tala, vavasati va handza misava leyi nga ni munyu eribuweni ra nambu lowu omeke. Va chela misava leyi endzeni ka xisefo lexikulu lexi endliweke hi vumba, maribye ni marhavi.
Mati yo huma enambyeni ya cheriwa endzeni ka sefo leswaku mati ya munyu ya ta sefiwa. Mati lama ya munyu ya virisiwa eka swibye leswikulu ehenhla ka ndzilo lowu pfulekeke ku fikela loko ya vila ya helela ku kondza ku sala masalelwa mo basa lama ku nga ya munyu. Masalelwa lamaya ya munyu ya tekiwa ya ya anekiwa edyambyini ya oma kutani munyu wu sungula ku pakiwa wu cheriwa eka swichelachelwana swo hambana-hambana leswaku wu ta xavisiwa.
Munyu lowu wu hlawulekile hikuva wu basile naswona wu na timinerali to fana na magnesium na potassium. Vanhu van’wana va tshemba leswaku wa pfuna eka nsusumeto wa le henhla wa ngati ni swiphiqo swin’wana swa rihanyo.
Hambileswi wu nga na nkoka, vavasati lava va swekaka munyu va langutana na mitlhontlho yo fana na ku pfumaleka ka vutumbelo tanihileswi va swekelaka erivaleni eka ndhawu ya ntirho wa vona, ku pfumaleka ka swo famba, na ku pfumaleka ka mali ya switirhisiwa na tihunyi.
Kambe va ya emahlweni ni ntirho wa vona wo sirhelela ndzhavuko wa vona ni ku kuma mali yo tihanyisa. Namuntlha, vayeni va nga ya eBaleni kuya dyondza hi mukhuva lowu wa khale wa ku endla munyu na ku xava munyu wo hlawuleka hi ku kongoma eka vavasati. Eka vaaki, ndzhoho yin’wana na yin’wana ya munyu i xihlanganisi xa matimu na ndzhavuko wa malembe ya 2,000.