MASIPALA WA HA SALERIWILE HI MALI

Hi Themba Chauke

Masipala wa Giyani wu vuriwa kuva wu nga tirhisanga mali hinkwayo eka mali ya vufambisi bya masipala hambileswi ku vuriwaka leswaku wu kotile ku fikelela 100% eka mali ya mpfuno wa masipala.

Loko a vulavula hi nkarhi wa ntshamo wa huvo ya masipala wa Giyani eholweni ya vaaki ya Giyani, Mutshamaxitulu wa Komiti ya Vuhleri bya tinkota eka masipala wa Giyani, Kenneth Mhlongo, u kombisile ku vilela hikokwalaho ka ku tsandzeka ka masipala ku tirhisa mpimanyeto hinkwawo wa mali ya vufambisi bya masipala hi ku hetiseka. “Masipala wu kotile ku tirhisa mali hinkwayo ya mpfuno wa masipala lowu yi wu kumeke eka lembe-ximali leri, leswi ku nga xikombiso xa kahle, eka timhaka ka mphakelo wa vukorhokeri,” ku hlamusela Mhlongo.

“Hambiswiritano, xin’wana xa swivilelo leswi hi nga na swona tanihi Komiti ya Tinkota, i matirhiselo ya le hansi ya timali ta vufambisi bya masipala, leswi swi nga le ka R540 wa timiliyoni ehenhla ka mpimanyeto wa R744 wa timiloyoni. Leswi swi vula leswaku masipala wu fikelerile ntsena 72.5% eka xikongomelo xa wona. Leswi swi nga le hansi ka 100%, eka leswi masipala a wu languteriwile ku swi fikelela.” Wa hlamusela.

Mhlongo u yile emahlweni a hlamusela leswaku komiti yi tivisiwile leswaku matirhiselo ya mali ya le hansi, swi vile kona hikokwalaho ka swivandla swa mitirho leswi swi faneleke ku siviwa. “Tsundzukani leswaku hi vile na swivandla swa Mufambisinkulu wa Vukorhokeri bya Xithekiniki xikan’we na Mufambisinkulu wa Tipulani ta Masipala, leswi swi tshameke nkarhi wo leha, leswi na swin’wana swivandla, masipala wu le ku endleni ka matshalatshala ya ku swi siva, naswona ku vuriwa leswaku hi swona leswi swi endleke leswaku masipala wu nga tirhisi mali hinkwayo.”

 “Hambiswiritano, loko ku fananisiwa na lembe leri hundzeke, masipala wu yile ehansi hi 0.5%, leswi swi nga bihangiki ngopfu, ngopfu-ngopfu loku ku tekeriwa enhlokweni leswaku leswi swi endliwile hikokwalaho ka swiphiqo swa ku siva swivandla swa mitirho” u ya mahlweni.

Kasi hi hala tlhelo, ku tirhisiwa ka xiphemu xa mali ya switirhi swa masipala na swona swi le hansi hi R123 wa timiliyoni, ehenhla ka R171 wa timiliyoni, leswi swi nga le hansi hi 71.74% ehenhla ka 100% leswi a wu fanerile ku swi fikelela.

Loko swi ta eka timhaka to hlengeleta mali, ku vuriwa leswaku masipala wu kotile ku fikelela ntsena 54.5% ehenhla ka mpimanyeto lowu wu lulamisiweke. “Leswi swi vula leswaku ehenhla ka rhandi yin’wana na yin’wana leyi masipala a wu fanele ku yi hlengeleta, wu kotile ku kuma ntsena R0.54 wa tisete, leswi swi endleke R52 wa timiliyoni ehenhla ka R96 wa timiliyoni,”

U tlherile a kombisa leswaku ku hlengeleta mali hi tihakelo na swona swi le hansi hi 52.53%, leswi swi endlaka R52 wa timiliyoni ehenhla ka R101 wa timiliyoni ta mali leyi a wu fanele ku yi hlengeleta eka lembe-ximali leri.

Loko ku langutisiwa eka ku tirhisa mali hi vusopfa, Mhlongo u vurile leswaku swi tlakukile hi R3.3 wa timiliyoni. “Masipala wu kombisile swiviko swo tirhisa R10.3 wa timiliyoni, eka kotara ya vunharhu, leswi swi tlakukeke kuya eka R13.3 wa timiliyoni hi kotara ya vumune,” wa hlamusela. “Ku tirhisa mali hi vusopfa swi le henhla swinene leswi swi nga le eka R22 wa timiliyoni,”

Ku ya hi Mhlongo, mali hinkwayo leyi yi tirhisiweke hi masipala loko ku langutisiwa mpimanyeto lowu wu lulamisiweke swi le ka 72%. U vurile leswaku komiti yi bumabumerile leswaku masipala wu fanele ku ta na tindlela leti ti hlohlotelaka ku hakeriwa ka vukorhokeri.

 “Hi tshembha leswaku ku tlakusa tindlela to nghenisa mali ya vukorhokeri lebyi byi phakeriwaka miganga. Leswi swi nga fikeleriwa hi ku endla mapfhumba na vaaki na man’wana mapfhumba lawa masipala yi nga ma tirhisaka ku fikelela vaaki,” wa hlamusela.

U tlherile a bumabumela leswaku matirhelo ya valondzi va swikweleti lava va thoriweke swi fanele ku langutisisiwa swinene. “Hi bumabumela leswaku masipala wu fanele ku veka swipimelo leswi swi faneleke ku fikeleriwa ku landzelerisa matirhelo ya valondzi va swikweleti, leswaku va tirha hi laha va languteriweke ha kona,” Mhlongo wa Hlamusela.

Hambiswiritano, mhaka ya ku tirhisiwa ka mali hi vusopfa yi kwatisile tikhaselara tin’wana, lava va laveke leswaku kuva na tihlamuselo ta leswaku masipala wu tsandzekile njhani ku vona vanhu lava va endlaka mabindzu na masipala loko va ri vatirhela mfumo, leswi ku vuriwaka leswaku leswi hi swona swi endleke leswaku ku tirhisiwa mali hi vusopfa.

 “R22 wa timiliyoni i mali yo hlaya, mutshamaxitulu,” ku vula mukhaselara Tiyani Nkuna kusuka eka vandla ra ANC. “Mi hi byela leswaku tikhompyuta a ti swi koti ku vona vanhu lava va endlaka mabindzu na mfumo, loko tikhaselara hinkwato ti sayinile xiboho lexi xi vulaka leswaku a va nge endli bindzu na masipala,” wa hlamusela.

U vurile leswaku loko masipala wu tsandzeka ku vona vanhu lava endlaka bindzu na wona, swi vula leswaku ku na un’wana loyi a tirhaka hi swona loyi a tivaka tindlela to swi papalata leswaku swi voniwa. “Loko hi vulavula hi vanhu lava dyaka mali ya masipala, swa hi hlamarisa. Swa endleka ku ri vafambisi, hikuva hina tikhaselara hi tibohile, a hi swi tivi, hikuva a mi hi nyikanga xiviko.”

“Xana hi fanele ku rindza ku fika rini leswi swi ri ku humeleleni?” wa vutisa, laha a kombeleke mutshamaxitulu wa tinkota ku tisa xiviko eka ntshamo lowu wu taka lexi xi nga ta hlamusela makungu ya masipala ehenhla ka vanhu lava va hoxaka xandla eka ku tirhisa mali hi vusopfa. “Ku fanele ku tekiwa magoza ehenhla ka vanhu lava va endlaka mhaka leyi,” wa gimeta.