VAKOKWANA N’WAMANUNGU VA TSAKILE

Hi Themba Chauke

Damu ra Middle Letaba, leri nga ta cinciwa vito ku nga ri khale ku ya eka N’wamanungu, hi ku xixima Hosi N’wamanungu Siweya, ri tele ku fika enon’weni leswi ku nga ra vumbirhi kusukela loko ri ta va ri gimetiwile ku akiwa hi lembe ra 1984

Hosi N’wamanungu, Hosi ya Mutsonga, u tshamile etindhawini letiya ku nga na damu ku fikela loko a ta hundza emisaveni hi lembe ra 1901. U tshembhiwa ku va a ri nhenha loyi a tirheke ehansi ka Joao Albasini, n’wamabindzu wa muphutukezi tlhelo muhloti loyi a tumbuluxeke tindlela ta vuxavisi exikarhi ka Mazambique na Afrika-Dzonga hi malembe ya va 1840, hi ku pfuniwa hi tihosi ta vaaki. Eka vaaki, mhaka leyi yi tekiwa tanihi mikateko kusuka eka va le hansi, endzhaku ka ku lwela ku cinca vito ra damu va humelela. Hambileswi ku cinca vito swi nga si endliwaka ximfumo, vanhu vo hlaya va vitana damu leri N’wamanungu.

  Ku cinciwa ka vito ra damu swi sunguriwile hi Niketani Rikhotso, un’wana wa vaaki va ka Ndhengeza, loyi a nga na vuxaka na yindlu ya vuhosi bya ka N’wamanungu. Rikhotso u rhumerile xikombelo xo cinca vito eka komiti yo cinca mavito ya tindhawu ta Limpopo hi Ndzhati 2024. Ku landzela ku tala ka damu ku fika enon’weni, vaaki vo hlaya va khitikanile ku ya edan’wini ku ya tlangela, leswi tlheleke swi kavanyeta na nkhuluko wa timovha, ku kondza na maphorisa ma nghenelela. Kambe komiti leyi teke na makungu yo cinca vito yi yimela etlhelo na nhlengeletano lowu.

 “Ku tlangela ka Nsonto edan’wini a ku ri ntirho lowu nga ri ki wa ximfumo. I ntirho lowu lulamisiweke hi vanhu lava voneke swi fanerile ku tlangela, a swi nga lulamisiwanga hi hina. Loko hi ta endla ntirho wa hina wa ximfumo, hi ta tivisa vanhu hinkwavo,” ku vula muvulavuleri wa komiti July Sithole.

Sithole u yile emahlweni a vula leswaku mhaka ya ku tala ka damu swi tiyisisa ripfumelo ra vona ra leswaku ku cinciwa ka vito ra damu swi ta tsakisa va le hansi. “Tanihilaha hi vuleke hakona nkarhi lowu hundzeke, ku cinciwa ka damu swi ta tsakisa va le hansi swi tlhela swi tisa mpfula, na swona leswi se swi humelerile sweswi. Damu ri tele hikwalaho ko va mikwembu yi tsakile leswaku hi ta cinca vito ra damu,” ku vula yena.

Migingiriko yo cinca vito a yi se fika emakumu. Ku ya hi yena, komiti ya ha yimerile maendlelo ya vufambisi ku hetisisiwa ku nga se endliwa ntirho wa ximfumo wo tlangela ku cinca vito. “Hambileswi ku cinciwa ka vito swi hoxiweke eka gazete ya mfumo, hi yimerile leswi vitaniwaka “papila ra xitshopi” leri nga ta rhumeriwa eka tindzawulo hinkwato, ku katsa na masipala wa vaaki, ku va tivisa leswaku vito ri cinciwile hi nga se teka ndlela yo cinca vito ra buloho ximfumo,” u ya emahlweni.

“Hi langutela ku kuma papilla leri hi vhiki ro sungula kumbe ra vumbirhi ra Dzivamusoko. Endzhaku ka sweswo, hi ta kota ku veka siku ro tlangela ku cinca vito ra buloho”

Kasi mulweri wa vaaki endhawini liya, Hlayisani Nkhwashu, u amukerile mhaka leyi, laha a kombiseke leswaku damu ri tshamile nkarhi wo leha ri ri ehansi ka 10% “Tanihi muaki wa le mugangeni lowu akelaneke na damu leri, ndzi tsakile swinene ku vona damu ri tele swinene ro sungula endzhaku ka malembe ma 26. Leswi i matimu, tanihileswi swi humeleleke kambirhi eka nkarhi lowu, ro sungula ku nga tipfula ta matimba ta 2000, na lembe leri,” ku vula yena.

Nkhwashu u vule leswaku ku tala ka damu swi ta pfuna ku tisa mikateko ya ikhonomi, xikan’we na ku antswisa vukalo bya mati lebyi veke kona nkarhi wo leha. Hambiswiritano, u lemukisile leswaku mitlhontlho ya vumaki ka ha ri xivilelo. “Ndhawu yo hlantswa mati edan’wini ya ha tirhisa michini ya khale, laha yo tala yi nga ha tirhiki. Ndhawu leyi a yi tirhi hi ku hetiseka, na swona swi tikomba yi tikeriwa, leswi vulaka leswaku hambi damu ri tele hi nga ha hlangana na mitlhontlho yo kuma mati emakaya ya hina,” wa hlamusela.

“Ku ya emahlweni, tiphayiphi ta mphakelo wa mati etindhawini ta ka hina ti hundzeriwile hi nkarhi, to tala ti na tindhawu leti nga tiyangiki, leti bulukaka loko ti kuma ntshikelelo wa mati, loko tin’wana tindhawu ti onhiwile. Hi tshembha leswaku xiphemu xin’wana xa mpimanyeto wa swa timali lexi nga ta tisiwa eka xifundzakulu hi mukhomi wa nkwama ku lulamisa damu xi ta tlhela xi tirhisiwa ku lulamisa swilo leswi,” wa gimeta.