NHLAYO YA KU DLAYIWA KA VAVASATI YI TLAKUKA 

Hi Mapula Glashy Makoto

Ku lahliwa ka mukhegula wa malembe ya 86, loyi a nga voniki eLimpopo swi tatisile nhlayo etikweni mayelana na madzolonga ya rimbewu, tanihileswi tiko ra Afrika-Dzonga ri yaka emahlweni ri tsarisa yin’wana ya tihlayo ta le henhla ta ku dlayiwa ka vavasati etikweni.

Kokwani N’wa-Ndhumanyana u lahliwile hi ti 13 Ndzhati 2026 emugangeni wa ka Mukhomi eka Malamulele endzhaku ka loko ku hehliwile leswaku u pfinyiwile a tlhela a dlayiwa.
Varhangeri va le mugangeni va vula leswaku rifu ra yena ri tatisa nhlayo ya ku hlaseriwa ka vavasati. William Makhubele wa nhlangano wa Gogo Association u vula leswaku milandzu yo fana na leyi yi vikiwile eka Mulamula, Gumbani na Hasani, naswona u kombele leswaku vukorhokeri bya maphorisa ya tiko ra Afrika-Dzonga byi nghenelela.

Meyara wa masipala wa Collins Chabane Shadrack Maluleke, u kombisile ku vilela hi ku tlakuka ka madzolonga ya rimbewu exifundzenikulu lexi, kasi murhangeri wa tihosi ta xintu, Hosi Richard Mukhomi u komberile leswaku vaehleketeleriwa va khomiwa hi xihatla.

Vavasati vo tala va dlayiwile eLimpopo exikarhi ka n’hweti ya Mawuwani na Ndzhati 2026, ku katsa na wansati wa malembe ya 26, wo huma eDennilton hi Mhawuri, u tekiwe ekaya ra yena hi vavanuna vambirhi lava hlomeke hi ti 01 ta Mhawuri 2026, naswona ntsumbu wa yena wu kumiwile hi siku leri landzelaka nimixo ekusuhi na rivala ra ntlangu wa bolo ya milenge ra Ntwane wu ri na timbanga to tala ta maqulu ya swibamu.

Wansati loyi a nga tivekiki eGa-Madiba, u kumiwile a hundze emisaveni endzhaku ka kereke emugangeni wa Ga-Madiba hi ti 09 ta Mhawuri a ri na timbanga to tala to tlhaveteriwa. Anna Romollo wa malembe ya kondlo-a-ndzi-dyi, loyi a hanyaka na vutsoniwa, u tekiwile hi nkanu a tlhela a dlayiwa. Wansati loyi a tirha tanihi mutirhela-mfumo wa vuhlayiseki eyunivhesiti ku hehliwa leswaku u hlaseriwile hi hamula hi murhandziwa wa yena kutani endzhaku a ya lova exibedlele.

Ku dlayiwa loku ku ta exikarhi ka timhangu letintshwa ta ku dlayiwa ka vavasati leti nga hlamarisa tiko. Eka tin’hweti timbirhi leti nga hundza, mitsumbu ya vavasati va khume n’we yi kumiwile eEkurhuleni, evuxeni bya Joni.

Maphorisa ya le ku lavisiseni loko ku dlayiwa loku ku fambelana. Ku khomiwile vaehleketeleriwa vamune, naswona ku nyikiwile mali ya ndziho yo ringana R400,000 eka munhu loyi a nga ta nyika maphorisa vuxokoxoko lebyi khomekaka.

Eka lembe ximali ra 2025/26, kwalomu ka 50,511 wa milandzu ya madzolonga ya rimbewu na ku dlawa ka vavasati yi vikiwile eka Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga. Vulavisisi byi kombisa leswaku kwalomu ka 7,3 miliyoni wa vavasati lava nga ni malembe ya 18 ku ya ehenhla va tshame va xanisiwa emirini evuton’wini bya vona.

Nhlayo ya ku dlayiwa ka vavasati eAfrika-Dzonga yi kwalomu ka ntlhanu wa tiphesente ta xiringaniso xa misava hinkwayo, naswona wansati u dlayiwa kwalomu ka tiawara tin’wana na tin’wana tinharhu. ELimpopo, vaaki va vula leswaku ku dlayiwa ka mudyuhari loyi swi te endzhakunyana ka loko a hole mudende naswona swi tisa ku chava eka vanhu lava dyuhaleke.

Nhlangano wa Gogo Association wu vula leswaku vakokwana lava holaka mudende va fanele ku hola mali ya vona kahle va tlhela va tshama emigangeni ya vona ehandle ko chava madzolonga. Loko tiko ra Afrika-Dzonga ri rila rifu ra kokwani na vavasati van’wana vo tala lava lahlekeriweke hi vutomi hikokwalaho ka madzolonga, xirhambo xo lava ku kuma vululami na vuhlayiseki xi ya xi kula swinene.