Maheveheve ya ku tlakuka ka xibalo
Hi Ntsakisi Gracia Chauke
Eka mbulavulo wa mpimanyeto wa Afrika Dzonga lowu kunguhatiweke ku teka ndhawu hi ti 12 ta Nyenyankulu endzhaku ka loko wu hundziseriwe emahlweni, ku na maheveheve lawa ya hangalakeke ya leswaku mfumo wu kunguhata ku tlakusa Xibalo xa Nxavo (VAT) ku suka eka 15% ku ya eka 17%. Mhaka leyi yi pfuxe ku vilela eka vativi va swa timali na vaaki, ngopfungopfu tanihi leswi maAfrika-Dzonga ya ha tsekatsekaka hi vuyelo bya ntungu wa COVID-19 na mintlhontlho ya ikhonomi leyi yaka emahlweni.
Ku tlakuka ko hetelela ka VAT ku humelerile hi 2018, loko yi tlakuka ku suka eka 14% ku ya eka 15%. Hi nkarhi wolowo, Bangi ya le xikarhi ya Afrika Dzonga yi kombisile leswaku nkucetelo lowu heleleke wa ku tlakuka loku a wu nga ta twiwa hi vaxavi hikuva VAT a yi tirhi eka nhundzu hinkwayo. Xikombiso, swilo swa nkoka swo fana na swakudya swa xisekelo a swi hakeriwi xibalo, leswi sirhelelaka mindyangu leyi holaka mali ya le hansi eka vuyelo byo biha swinene bya ku tlakuka ka VAT.
Hambiswiritano, vativi va swa timali va vilerisiwa hi leswaku ku tlakusa VAT nakambe swi ta veka ntshikelelo lowukulu swinene eka maAfrika-Dzonga lama sweleke. Mutivinkulu wa pholisi, Neil Coleman, u sola holobye wa timali Enoch Godongwana hi ku ringanyeta ku engeteriwa ka VAT tanihi ntlhantlho lowu nga kotekaka eka timhaka ta timali ta tiko. Coleman u vula leswaku mfumo a wu fanelanga ku tirhisa tihakelo ta COVID-19 Social Relief of Distress (SRD) tanihi xivangelo xo engetela VAT.
Miholo leyi fambisanaka na Covid-19 yi sunguriwile hi lembe ra 2020 ku pfuna vanhu lava a va ri eku karhatekeni hi swa timali hikwalaho ka ntungu lowu. Mfumo wu tirhisa mali yo tlula R35 wa mabiliyoni lembe na lembe eka miholo leyi, leyi seketelaka vanhu vo tlula 8 wa mamiliyoni. Loko miholo leyi yi pfunile van’wana, Coleman u tshemba leswaku a swi lulamanga ku sindzisa lava sweleke ku hlawula exikarhi ka ku tsema miholo kumbe ku tlakusa VAT. “Leswi va swi endlaka i ku veka ntlawa wun’wana wa lava sweleke eka wun’wana,” ku vula Coleman.
Njhekanjhekisano lowu wu hundzuke nhlokomhaka leyikulu ya mbulavurisano loko ku andlariwa ka Mpimanyeto ku ri karhi ku tshinela, laha vaaki vo tala va tivutisaka leswaku ku tlakuka ka VAT loku ku vuriwaka ku ta khumba njhani vutomi bya vona bya siku na siku. Rose Chabalala, muaki wo huma emugangeni wa Muchipisi ehandle nyana ka Malamulele, u kombisile ku nga tiyiseki hi ku cinca loku nga vaka kona. U vule leswaku: “Tanihi munhu loyi a sweleke, a ndzi swi tivi kahle leswaku leswi swi ta ndzi khumba njhani. Kambe ndzi nga swi tlangela loko mfumo wo rhangisa vanhu va wona.”
Hambileswi mfumo wu nga si tiyisisaka ku tlakuka ka VAT, vativi va swa timali va vula leswaku swi nga vavisa ngopfu mindyangu leyi holaka mali ya le hansi. Loko ntsengo wa VAT wu tlakuka, swi ta endla leswaku nhundzu na vukorhokeri swi durha eka un’wana na un’wana. Hambiswiritano, mfumo wu nga pfuneta ku hunguta ku khumbeka hi ku endla leswaku swilo swa nkoka swinene, swo tanihi swakudya, swi ntshunxiwa eka VAT.
Xiboho mayelana na VAT na miholo leyi fambisanaka na covid-19 xi nga ha va xiphemu xa mbulavulo wa mpimanyeto lowu taka, naswona swi ta vonaka leswaku mfumo wu ta ringanisela njhani swilaveko swa wona swa timali na vuhlayiseki bya vaaki. Loko mimbulavurisano ya mani na mani yi ya emahlweni, vo tala va tshemba leswaku mfumo wu ta kongomisa eka tipholisi leti sirhelelaka swirho leswi nga swela ngopfu.
