Maheveheve ya ku Pfumaleka ka Gasi

Hi Mkateko Ndlovu

Swi nga ha endleka leswaku tiko Afrika-Dzonga ku nga ri khale ri hlangana na mitlhotlho ya ku pfumaleka ka gasi ra ntumbuluko. Ku hunguteka ka gasi ku nga sungula exikarhi ka lembe leri taka. Mphakelo wo sungula wa gasi ra ntumbuluko wu huma eka tiko akelana ra Mozambique naswona wu languteriwile ku ya ehansi swinene hi lembe ra 2027.

Xiyimo lexi xi tisa ku vilela eka vatirhisi va gasi. Hambiswiritano vatirhisi va gasi va kombisa leswaku va lava matshalatshala yo lulumisa xiyimo lexi. Gasi i nchumu wa nkoka eAfika-Dzonga naswona ri tlanga xiphemu xa nkoka na le ka vuhumelerisi bya gezi.

Tikhampani to tala eAfrika-dzonga ti tshembherile eka gasi ku va ti kota ku tumbuluxa swilo swo tala leswi swi katsaka ku endla manyoro, tikhemikhali ta petiroliyamu na ku phakela eneji yo hisa eka tifeme to fana na ta semendhe na nsimbhi.

Gasi ra ntumbuluko hi rona ri nyikaka switirhisiwa leswi lavekaka eka tifeme leswi swi nga na nkoka eka ku ndlandlamuxa ikhonomi ya Afrika-Dzonga ni ku tumbuluxa mitirho. Xiphiqo xa gasi ra ntumbuluko lexi xi nga va ka kona xi nga tisa nxungeto wa ku hela ka mitirho ya kwalomu ka 70,000 na ku enhla ka ikhinomi ya Afrika- Dzonga hi 5%.

Gasi ra Pande na Temane leri ri humaka etikweni ra Mozambique, leri ri phakelaka tiko ra Afrika-Dzonga ri le kusuhi no hela hi 75.91%. Ku hunguteka ka vuhumelerisi bya gasi byi ta sungula lembe leri taka. Sasol hi yona muxavisi wa gasi eAfrika- Dzonga, naswona yi lemukisa vatirhisi va gasi leswaku yi ta yimisa mphakelo wa gasi
exikarhi ka lembe ra 2027.

Ku pfumaleka ka gasi ra ntumbuluko eAfika-Dzonga i mhaka leyi yi nga ta tisa nxunguto eka ku wa ka ikhonomi ya Afrika-Dzonga. Tikhamphani to tala leti ti tirhisaka gasi na tona swi nga endleka leswaku ti tsandzeka ku kula leswi swi nga ta endla leswaku vanhu va lahlekeriwa hi mitirho.

Va Xiyenge xa Mabindzu eYunivhesithi ya Wits, a va khomile nhlengeletano laha a va njhekanjhekisana no kombisana hi nkoka wa gasi ra ntumbuluko. Khale ka xandla xa mutshamaxitulu wa Sasol Priscillah Mabelane u kombisile leswaku tikor a Afrika- Dzonga ri fanele ku kuma tindlela tin’wana to kuma gasi ra ntumbuluko ku nga ri ku langutela ku kuma gasi eka tiko rin’we.

Loko tiko ra Afrika-Dzonga a ro khomana ri va nyandza yin’we ku papalatiwa ku kombaniwa hi tintiho exikarhi ka tikhamphani ta mfumo na to ka ti nga ri ta mfumo a swi ta endla leswaku xiphiqo lexi xi lulamisiwa hi ku hatlisa.