KU CINCIWA KA VITO RA DAMU SWI PASISIWA

Hi Themba Chauke

Pfhumba leri rhangeriweke hi vaaki va Giyani ri amukeriwile hi matimba endzhaku ka loko mfumo wa le xikarhi wu pasisile xibumabumelo xo cinca vito ra damu ra Middle Letaba ku ya eka N’wamanungu. Leswi swi landzela nyimpi ya malembe mambirhi hi ku rhangeriwa hi Niketani Rikhotso kusuka eka ndyangu wa vuhosi bya ka Siweya, lava ku nga swihluke swa N’wamanungu.

Ndyangu wa vuhosi xikan’we na swiyenge swa vaaki swa 15, Rikhotso u vula leswaku vito leri nga kona sweswi ra Middle Letaba a ri yimeri vaaki va ndhawu liya, hikwalaho damu ri fanele ku thyiwa hi ku landzela Hosi N’wamanungu Siweya.

N’wamanungu hi un’wana wa tihosi ta Vatsonga loyi a ri na vuxaka na Joao Albasini, n’wamabindzu wa muphutukezi tlhelo muhloti wa tindlopfu loyi a tumbuluxeke tindlela ta vuxavisi exikarhi ka Ribuwa ra Delagoa eMozambiqu xikan’we na le n’walungu-vuxa bya Afrika-Dzonga hi malembe xidzana xa 1800.

Albasini u vuriwa ku va a tinghenelerisile hi vuenti eka rixaka ra Vatsonga hi nkarhi wa kona, leswi endleke leswaku a tumbuluxa ndhawu yo xavisa leyi vitaniwaka Xivala xa Magashula hi 1845, ndhawu leyi tivekaka enkarhini wa sweswi tanihi Vuhlaka bya Albasini kumbe Albasini Ruins. Ku vile yin’wana ya tindhawu to sungula ta vutshamo bya vakoloni vo huma eYuropa.

Hosi N’wamanungu Siweya, u hlamuseriwa hi mitlawa yin’wana ya Vatsonga tanihi nhenha xikan’we na murhangeri wa Vatsonga, loyi a tirheke ehansi ka Albasini, eka timhaka ta vuxavisi. Ku vuriwa leswaku leswi hi swona swi endleke a thola tindhuna to hlaya ta Vatsonga ku tirha ehansi ka Vuhosi bya yena hi ku pfumeleriwa hi Albasini.

Va ri kun’we, va tumbuluxile sisiteme ya vuhosi laha Albasini a tlanga xiphemu xa vuhosinkulu, hi ku tirhisa matimba ya vukoloni, loko N’wamanungu na swihluke swakwe a va fambisa timhaka ta Vatsonga. Leswi swi endlile leswaku Vatsonga vo hlaya va teka N’wamanungu tanihi Hosinkulu ya vona, na swona va pfumela leswaku Damu ra Middle Letaba ri fanele ku nyikiwa vito rakwe tanihileswi a fumeke endhawini liya.

Swibumabumelo swa Rikhotso swi kanetiwile hi Vuhosi bya ka Hlaneki, lava a va vula leswaku a va fanele va tivisiwile hikuva na vona va akelanile na damu. Kasi xipano xa Rikhotso xi swi bakanyelo etlhelo, va vula leswaku a swi nga bohi ku tihlanganisa na vuhosi bya ka Hlaneki hikuva damu ri wela ehansi ka vuhosi bya ka Siweya, na swona xiboho xa vito xi ta tekiwa ntsena hi vaaki va ndhawu liya.

Ku ya hi July Sithole, muvulavuleri wa komiti yo cinca vito, u vurile leswaku ku tihlanganisa na vaaki swi sunguriwile hi Komiti ya Mavito ya Tindhawu ta Limpopo hi siku ra 12 N’wendzamhala 2023. “Endzhaku ka vhiki ku khomiwile ntirho walowo, va kumile xiviko xa leswaku va yindlu ya vuhosi bya ka Hlaneki va rhumerile papila ro ala mhaka leyi ra ti pheji ta 56, va hehla vanhu vo fana na mina na van’wana hi ku va na swikongomelo swin’wana ku cinca vito leri,” ku vula yena.

 “Leswi swi endlile leswaku ku va na nhlengeletano ya vumbirhi yo tihlanganisa na vaaki hi siku ra 08 Mhawuri 2024, kutani mfumo wu ya humesa xitiviso xa ximfumo hi siku ra 28 Nhlangula 2025, ku tivisa hi ta swibumabumelo swa vito leswaku swi pasisiwile,” Sithole u ya emahlweni laha a vuleke leswaku a va boheka ku yima masiku ya Makumenharhu ku nga se endliwa nchumu ku ya hi nawu wa tiko endzhaku ka xitiviso xa muxaka lowu. “Hi yimile ku kondza ku fika siku ra 28 Hukuri leswaku hi endla ntirho wa ximfumo wo tlangela ku cinca ka vito.”

 “Loko ha ha rindzerile, hi langutile xihoxo lexi a xi ri kona, na ndhawu ya damu, leswi hi kombeleke leswaku swi lulamisiwa.” Ku ya hi Sithole, xihoxo xi lulamisiwile hi siku ra 13 Hukuri 2025, leswi vulaka leswaku ku cinciwa ka vito ximfumo swi endliwile hi siku ra 13 N’wendzamhala 2025.