MEC U VILERISIWA HI KU NONOKO KA VUMAKI BYA BULOHO
Hi Themba Chauke
MEC wa Ndzawulo ya Mitirho ya Vaaki, Magondzo na Vumaki, Ernest Rachoene, u humesile swivilelo hikokwalaho ka ku nanayila ka ku akiwa ka buloho egondzweni ra R529, emugangeni wa ka Ndhambhi, Dzumeri, eGiyani, leri weke hi nkarhi wa tipfula hi n’wendzamhala 2024.
Phurojeke leyi dyaka kwalomu ka R27 wa timiliyoni, a yi languteriwile ku sungula hi Sunguti na Nyenyenyani 2025, hambiswiritano, phurojeke leyi ya nanayila, laha ku vuriwaka leswaku enkarhini wa sweswi buloho ri le ka 60% ku fika emakumu. Ku hlwela ka matirhelo swi kwatisile vaaki, lava vuleke leswaku phurojeke yi heta nkarhi wo leha ku tlula lowu languteriweke.
“A ndzi swi tivi leswaku va endla yini endhawini leyi hikuva a ku na lexi fambaka,” ku vula Hosi Dzumeri hi nkarhi wa rendzo ra MEC. Vaaki na vona va kombisile ku ka va nga enetisiwi, va vula leswaku buloho a ri fanele ri fikile emakumu khale, ngopfu-ngopfu tanihileswi ri tirhiwaka hi mfumo wa le xikarhi hi ku tirhisa SANRAL.
“Loko mi fananisa buloho leri, na leri makiweke hi masipala wa Giyani eka Mageva, leri sunguriweke hi Ndzhati 2025, na swona ri fikile emakumu, mi ta vona ku hambana swinene,” ku vula Tshinya Vantshwa, un’wana wa vaaki. “Migingiriko yo endla buloho leri yi sungurile emasunguleni ya lembe hi mfumo wa le xikarhi, kambe ra ha ri kule na ku fika emakumu,” u ya emahlweni a tlhela a vula leswaku mikondiraka u fanele ku siviwa hi van’wana.
Loko a fika endhawini ya vumaki, MEC na yena u kombisile ku vilela, a vula leswaku ndhawu leyi a yi fani na ndhawu leyi ku endliwaka migingiriko ya vumaki laha a ku fanele ku ri na michini yo kombisa leswaku ku le ku endliweni ka migingiriko yo endla vumaki. “Lexi ndzi vilerisaka hi leswaku, hi vutivi bya mina, loko u endzela ndhawu ya migingiriko ya vumaki yo fana na leyi, hi ntolovelo u kuma tilori to rhwala misava na mati ti ya henhla na le hansi, kambe la a ndzi vonanga na lori na yin’we,” ku vula yena.
U lemukisile leswaku vukalo bya switirhisiwa swa nkoka swi tisa swivilelo swa ntikelo wa ntirho lowu endliwaka. “Ndhawu ya vumaki yo pfumala lori yo rhwala mati swi endla leswaku ndzi vilela hi ntikelo wa ntirho lowu nga ta endliwa, hikuva va hunguta tihakelo hi ku ka va nga tholi tilori to rhwala mati, xana ntikelo wa swin’wana leswi hi nga swi voniki wona ke? Swo fana na tisemende na swin’wana switirhisiwa, hi laha ndzi nga na swivilelo swinene,” u ya emahlweni,
Rachoene u koxile nhlamuselo yo tiyisisa na nkarhi lowu pimiweke wo hetisa buloho, laha a vuleke leswaku u lava nhlamulo yo khomeka a nga se ya nyika xiviko eka Holobyenkulu. “Enkarhini wa sweswi ndzi tiva leswaku phurojeke leyi yi le ka 60% ku fika emakumu, na swona loko a ndzi fanele ku ya nyika xiviko ndzi ri ndzexe, a ndzi ta vutisiwa leswaku swi ya hela rini. A ndzi nge vuli leswaku a va ndzi byelanga hi nkarhi lowu a ndzi ri la,” ku vula yena.
U byerile mukondiraka leswaku hambileswi va thoriweke hi SANRAL, ka ha ri vutihlamuleri bya mfumo wa xifundzakulu ku tiyisisa leswaku phurojeke yi fika emakumu hi xihatla ku vuyerisa vaaki. “Vanhu a va na mhaka leswaku phurojeke yi wela eka masipala, RAL kumbe SANRAL, leswi va swi lavaka i ku vona phurojeke yi fikile emakumu,” wa gimeta.
Hi ku angula, mukondiraka u tiyisisile eka MEC leswaku buloho ri ta gimetiwa hi Nyenyankulu 2026, a tlhela a kaneta swihehlo swa leswaku buloho ri endliwa ehandle ka switirhisiwa leswi faneleke, U vule leswaku tilori ta misava na ta mati a ti yisiwile endhawini yin’wana, ku nga ri leswaku a va na tona.