NTLIMBO WA NKHULUKO WA TIMOVHA EGIYANI

Hi Themba Chauke

Magayisa lama a ma vuya ekaya hi minkarhi ya makhisimusi a ma khomile xivixivi hikokwalaho ka ntlimbo wa timovha loko ti nghena edorobeni ra Giyani, kusukela hi ti 22 ku fika ti 31 N’wendzamhala 2025, tanihileswi timovha leti a ti nghena edorobeni kumbe ku hundzela etindahwini ta ka Malamulele a ti tele ku tlula mpimo. Leswi swi endlile leswaku nkhuluko wa timovha wu yima, swi hundzula nkarhi wuntsongo wo nghena edorobeni ku va tiawara to hlaya.

Leswi swi kwatisile vatirhisi va gondzo, leswi tlheleke swi voniwa na le ka swiyenge swa mabulo. Vaaki xikan’we na vachayeri a va sola masipala wa Giyani ku tsandzeka ku endla tindlela tin’wana to nghena edorobeni, ku lwisana na ntlimbo wa nkhuluko wa timovha, ngopfu-ngopfu hi minkarhi ya mphesamphesa.

 “Xana u kona munhu loyi a nga na miehleketo ya ku endla tindlela tin’wana leti nga pfunaka ku nghena edorobeni ra Giyani, na le ka Masipala wa Lethaba ke? Hikuva swi na nkoka leswaku tindlela leti ti tumbuluxiwa ku antswisa migingiriko ya ikhonomi, ngopfu-ngopfu hi minkarhi ya mphesamphesa,” ku vutisa khale ka murhangeri wa nhlangano wa vatirhi tlhelo khale ka Holobyenkulu wa xifundzakulu xa Gauteng, Mbhazima Shilowa.

Shilowa u vula leswaku doroba ra Giyani ri lava ndlela yin’wana yo kongoma eka Malamulele, na tin’wana tindhawu ta le kusuhi ku olovisela nkhuluko wa timovha. U tlherile a kombisa leswaku buloho ra Sundhuza Mhinga leri ku ngheniwaka hi rona edorobeni ra Giyani ri fanele ku anamisiwa ku kota ku olovisa nkhuluko wa timovha. “Munhu a nga tivutisa leswaku hi ri hi patu leri tirhisiwaka hi tikhaselara na vurhangeri bya masipala leri va vonaka ri nga ri na xiphiqo,” ku vula yena.

Ku kandziyela laha Shilowa a hundzeke hi kona, muaki William Nkuna, u vurile leswaku swa tika ku twisisa leswaku hikwalaho ka yini masipala wu nga ehleketanga ku khulela patu rin’wana leri nga tirhisiwaka ku nghena edorobeni. “A hi vulavuli hi patu ra xikontiri. Hambi ku ri patu ra ntolovelo ri nga ha khuleriwa ku hunguta ntlimbo,” wa hlamusela.

Hi ku angula eka swisolo, muvulavuleri wa masipala wa Giyani Steve Mavunda, u vule leswaku masipala wu pfumala nkwama wo enta wa vuswikoti byo endla mabuloho lama lavekaka eka tindlela leti a ti ta tirhisiwa. “A swi vuli leswaku masipala a wu endli nchumu,” ku vula yena. “Migingiriko yo kunguhata yi endliwile ku endla mapatu mambirhi lama nga pfunaka ku hunguta ntlimbo, rin’wana ro nghena hi le ka Ngove, loko rin’wana ri nghena hi le ka Siyandhani. Leswi hi swona hi nga kota ku swi endla ku helela kona, hikuva a hi na nkhamu wo enta wa vuswikoti byo endla mabuloho lama lavekaka.”

Mavunda u vule leswaku ku endliwa ka mapatu yo pfuna ku hunguta ntlimbo, swi ta lava ku nghenelela swiyenge swa mfumo, leswi katsaka SANRAL na RAL. “Masipala wu ri woxe a wu nge swi koti ku endla ntirho lowu tanihileswi wu pfumalaka xikhwama xo enta. Buloho ra ka Ngove ri ri roxe ri nga heta mpimanyeto wa lembe hinkwaro wa masipala, ku katsa na muholo wa vatirhi, naswona wu tlhela wu nga heti na phurojeke,” wa hlamusela.

Muvulavuleri wa RAL Ndhave Ramakuela u tiyisisile leswaku nkhuluko ma timovha a ku ri ntlhotlho emadorobeni mo hlaya ya xifundzakulu, leswi endleke leswaku xifundzakulu xi teka magoza yo kuma xintshuxo xa nkarhi wo leha. U vule leswaku madoroba mo fana na Giyani xikan’we na Thohoyandou ma ta lava leswaku ku engeteriwa kumbe ku anamisiwa magondzo ku olovisa ntlimbo.

“EGiyani, ku na tindlela timbirhi leti Holobyenkulu a vutiseke masipala wa Giyani, tanihi vinyi va patu, xikan’we na RAL ku endla vulavisisi,” Ramakuela u vule leswaku yin’wana ya tindlela hi leyi nghenaka kusuka eka Ngove, loko yin’wana yi huma hi tlhelo ra ka Siyandhani, a tlhela a kombisa leswaku tindlela leti ti fanele ku kambisisiwa, ku kumeka mali kutani ti endliwa.

U yile emahlweni a vula leswaku masipala wu ta lava tindlela tin’wana to kuma mali, loko RAL yi ta pfuna hi makunguhatelo, xikan’we na mpfuno wa swa timali. Swin’wana leswi nga endliwaka swi katsa ku anamisa buloho ra R81, ro nghena edorobeni, leswi faneleke ku tirhiwa hi va SANRAL tanihi vinyi va gondzo. “Hambiswiritano, ku anamisiwa ka patu ntsena swi ta va swi nga enelanga, Swi na nkoka ku tekela enhlokweni ku languta tindlela tin’wana to nghena edorobeni,” wa gimeta.