MASIPALA WU KAMBELA SWAKUDYA SWO BOLA

Hi Themba Chauke

Meyara wa xifundzantsongo xa Mopani Pule Shayi u rhumerile hungu ra vukarhi eka vinyi va mavhengele yo xavisa swakudya na van’waswimawusa lava xaviselaka vaaki swakudya swo hundzeriwa hi nkarhi kumbe leswi nga hlayisekangiki. U vurile leswaku xifundzantsongo a xi nge teki nkarhi ku teka goza ehenhla ka lava tlulaka milawu ya rihanyo.

U vurile leswaku vukamberi, hi ku rhangeriwa hi vatirhi va rihanyo ra mbango, swi tiyisisa leswaku swakudya hinkwaswo leswi xaviseriwaka vaaki swi lulamerile ku dyiwa hi vanhu. “Hi endzerile mavhengele lama xavisaka swakudya ku kambela loko va landzelela swipimelo, ndzi mi byela leswaku ehenhla ka 346 wa mavhengele lawa, hi kumile leswaku i 182 ntsena lama landzelelaka swipimelo,” ku vula yena. Hi ta teka magoza ku nga ri khale ehenhla ka mavhengele lama nga landzeleriki milawu ya vuhlayiseki bya swakudya.”

Kasi hi hala tlhelo, Shayi u vurile leswaku xipano xo kambela xi kumile nhlayo ya le henhla ya swakudya swo hundzeriwa hi nkarhi etindhawini to hambana-hambana ta xifundzantsongo. Swakudya leswi hinkwaswo swi tekiwile swi ya cukumetiwa, na swona meyara u hlamarisiwile hi ku tala ka swakudya swo hundzeriwa hi nkarhi leswi a swi fanele ku xaviseriwa vaaki.

 “Eka mavhengele lawa hi ma endzeleke ku fika sweswi, hi cukumetile swakudya swo hundzeriwa hi nkarhi swa kwalomu ka 40 wa tikhilogiramu. Swakudya leswi a swi lulamelanga ku dyiwa hi vanhu kambe swi kumeka emavhengeleni ku xaviseriwa vanhu va ka hina, leswi swa chavisa,” u ya emahlweni laha a nga kombisa leswaku vakamberi va tlhele va cukumeta kwalomu ka 2 416 wa tilitara ta tinamuneti leti hundzeriweke hi nkarhi. Kasi vinyi va mabindzu lama kumiweke ya tlurile nawu wa rihanyo va nyikiwile masamanisi yo va tshinya laha va nga byeriwa ku lulamisa swihoxo ehandle ka sweswo va le ka nxungeto wo pfariwa ka mabindzu ya vona.

Shayi u tlhele a vula leswaku van’waswimawusa na vona va le ku kamberiweni, hikuva na vona va fanele ku landzelela swipimelo, laha ku fika sweswi ku kamberiweke 480 wa swimawusa exifundzenintsongo. “Van’waswimawusa na vona va fanele ku landzelela nawu ku fana na mabindzu hinkwawo hikuva na vona va xavisa swakudya eka miganga ya ka hina.” U tlherile a kombisa leswaku ehenhla ka 480 wa swimawusa leswi endzeriweke ko va ntsena 129, lava fikelelaka swilaveko.

Loko Shayi a ha tiyisisa hi mitlhotlho leyi langutaneke na mabindzu lamantsongo, u vurile leswaku ku landzelela milawu swa laveka ku tiyisisa rihanyo ra vaaki. U vurile leswaku xifundzantsongo xi ta nyika vuleteri ku pfuna van’waswimawusa ku fikelela swilaveko va nga se teka goza ro va tshinya.

U gimetile hi ku vula leswaku swakudya leswi hundzeriweke hi nkarhi swi na nxungeto wa rihanyo eka vaaki, na swona xifundzantsongo xi ta ya emahlweni na swikambelo xikan’we na ku teka goza eka vanhu lava lemukisiweke kambe va ya emahlweni va tlula milawu. U tshikelerile a vula leswaku xikongomelo a hi ku xupula vaxavisi, kambe ku sirhelela vaaki, laha a nga hlohlotela vinyi va mavhengele na van’waswimawusa ku tiyisisa leswaku switirhisiwa swa vona swi fikelela swilaveko swa rihanyo.