MASIPALA WU BURISANA NA VAAKI HI MATI
Hi Themba Chauke
Masipala wa xifundzantsongo xa Mopani wu tekile goza ro ya burisana na vaaki hikwalaho ka swiphiqo swa vukalo bya mati lexi khumbhaka miganga ya mune leyi akelaneke na damu ra N’wamanungu, khale ka damu ra Middle Letaba, endzhaku ka ku kombisa ku vilela hi vaaki lava macheke va kongoma etihofisini ta masipala hi ku lava leswaku mhaka leyi yi lulamisiwa.
Hi nkarhi wo kombisa ku vilela, vaaki a va vutisa leswaku hikwalaho ka yina va pfumala mati hambileswi damu ri nga tala ku fika enon’weni. Va tlhela va hehla leswaku ku tsan’wiwa ka ndhawu leyi kusukela hi lembe ra 1994 ehansi ka vufambisi byo hambana-hambana swi endlile leswaku vumaki bya nkoka bya mati byi onhaka, leswi siyeke ndhawu leyi yi ri ku onhiweni yi tlhela yi nga ha tirhi hi ku hetiseka.
Hi ku angula eka mhaka leyi, meyarankulu wa xifundzantsongo xa Mopani Pule Shayi, hi ku heleketiwa hi meyara wa masipala wa Giyani Thandi Zitha, u tekile rendzo ro ya edan’wini ku ya burisana na vaaki lava khumbhekaka xikan’we na ku kambela xiyimo xa le ndhawini liya. Muvulavuleri wa masipala wa xifundzantsongo xa Mopani Odas Ngobeni u tiyisisile mhaka leyi.
“Meyarankulu a ya hlangana na vaaki endhawini liya hi mhaka ya papila ra swivilelo leri vaaki va ri heleketeke eka masipala hi mhaka ya vukalo bya mati. Eka papila leri, va kombisile leswaku a va na mati hambileswi damu ri nga tala, hikokwalaho ka leswi a hi fanele ku ya endhawini liya ku ya kambela xiyimo leswaku hi ta kuma tindlela to xi lulamisa,” ku vula Ngobeni.
U vurile leswaku masipala wu tivisile hi tindlela leti endliweke ku kota ku twisisa xiphiqo lexi hi ku hetiseka. “Hi va nyikile tindlela ta matirhelo leswaku va ta kota ku kombisa tindhawu leti nga na mitlhontlho ya vukalo bya mati, leswaku hi ta kota ku twisisa ntirho lowu lavekaka xikan’we na tihakelo ta kona.”
“Eka tindhawu leti mitlhontlho ya kona yi nga lulamisiwaka eka mpimanyeto lowu nga kona, hi ta swi endla xikan’wekan’we. Va ta tirhana na swona kutani va hi nyika xiviko xa kona.” Ku vula yena.
Murhangeri wa vaaki Hlayisani Nkhwashu, u vule leswaku vaaki se va ti kumile tindhawu leti faneleke ku tirhiwa hi xihatla ku vuyisela mphakelo wa mati eka vaaki. “Hi va kombisile swo hlaya leswi faneleke ku endliwa leswaku hi kuma mati hi xihatla, ku katsa na ku lunghisa tipompo na ku tiyisisa leswaku ndhawu yo hlantswa mati yi tirha hi ku hetiseka, leswaku mati ma ta fikelela tindhawu leti a ma tsandzeka ku fikelela,” wa hlamusela.
Nkhwashu u yile emahlweni a vula leswaku vaaki va fanele ku tlhela va ta na tindlela leti khomekaka ku kuma swiphiqo eka mhaka leyi. “Hi tlhele hi kombela masipala ku kuma siku leri va nga ta pfulela mati hi matimba leswaku va ta kota ku vona tindhawu leti pfutaka mati leswaku ti ta lunghisiwa,” ku vula yena.
Ehandle ka swintshuxo swa kwala na kwala, Nkhwashu u vule leswaku masipala wu tibohile ku antswisa mphakelo wa mati ku ringana nkarhi wo leha. “Masipala wu tibohile ku tlakusa ndhawu yo hlantswa mati kusuka eka 15 megalitres ku ya eka 25 megalitres ku nga si fika ti 31 N’wendzamhala 2026.”
Hambileswi njhekanjhekisano exikarhi ka vaaki na masipala wu amukeriwaka hi mandla mambirhi, vaaki va pfumela va ri na ku kanakana, va tshembha leswaku ku tiboha ka masipala swi ta hundzuka mhaka yo vonakala loko swi ta eka ku antswisa timhaka ta mphakelo wa mati. Mindyangu yo hlaya ya tikeriwa siku na siku ku kota ku kuma mphakelo wa mati, na swona loko masipala wo kota ku lunghisa hilaha wu tshembhiseke hakona swi ta pfuna swinene eka vaaki lava ku nga khale va hlupheka hi vukalo bya mati.