RIVALA RA MITLANGU RI TA LUNGHISIWA

 Hi Themba Chauke

Endzhaku ka malembe mo hlaya na ku hlundzuka ka vaaki hi mhaka ya ku yima ka migingiriko yo aka rivala ra mitlangu ra le lokixini ra le Ti-E eGiyani, ri vuriwa leswaku ri ta lunghisiwa, leswi tisaka ntshembho eka vaaki lava voneke rivala leri ri hlakala emahlweni ka vona ri tlhela ri hundzuka ndhawu ya vugevenga.

Mhaka leyi yi landzela ku nyikeriwa ximfumo ka phurojeke leyi hi meyara wa masipala wa Giyani Thandi Zitha loyi a tiviseke mukondiraka loyi a nga ta endla migingiriko yo lunghisa rivala leri. Ku vuriwa leswaku phurojeke leyi yi ta dya kwalomu ka R25 miliyoni, leswi katsaka ku aka rivala ra ntlangu wa bolo ya milenge, ku katsa na sisitimu yo cheleta, muako wo cinca swiambalo xikan’we na swihambukelo hambi ku ri ku lunghisa timbala ta mitlangu yin’wana endzeni ka rivala leri.

Wun’wana ntirho wu ta langutisa eka swilo swo hambana-hambana leswi katsaka yindlu ya varindzi ku antswisa vuhlayiseki na matirhelo. Ntirho lowu wo lunghisa rivala leri wu languteriwa ku heta tin’hweti ta Khume, laha wu languteriweke ku fika emakumu hi Nyenyenyani lembe leri taka.

Eka vaaki vo hlaya, ngopfungopfu varhandzi va mitlangu, xitiviso lexi xi tisa ku hefemula, tanihileswi va languteleke leswaku rivala leri ri hela ku akiwa leswaku ri ta rhurhela swipano swa vaaki, ngopfungopfu tanihileswi rivala ra mitlangu ra Giyani ri nga ha kumekiki hikuva na rona ri ri ku antswisiweni.

Rivala leri a ri tisa ntshembho eka vaaki, ri vile xikombiso xo tsan’wiwa endzhaku ka loko mpimanyeto wo sungula wu herile phurojeke yi nga se fika emakumu. Ndhawu leyi a yi tshamela ro onhiwa yi tlhela yi hundzuka ndhawu ya vugevenga. Ku vile na swiviko swa vaaki lava a va phangheriwa swa vona swo fana na tiqingo na mali eka swin’wana. Loko a vulavula hi nkarhi wo nyikela phurojeke, meyara u tshikelerile a vula leswaku phurojeke leyi yi seketeriwa hi swa timali kusuka eka masipala ku nga ri mali ya mpfuno wa swa vumaki (IMC). U hlamuserile leswaku mali leyi yi ta yi huma eka swibalo swa vaaki laha a nga kombisa nkoka wo hakela swibalo hi mikarhi hinkwayo.

“Phurojeke leyi yi seketeriwile hi ku hetiseka hi mali ya ka masipala, leswi vulaka leswaku leswi swi koteka hikwalaho ka mali ya vaaki, ku vula yena. Hikwalaho ka leswi, swi na nkoka leswaku vaaki va hakela swibalo swa ka masipala mikarhi hinkwayo, leswaku masipala wu ta kota ku yisa vukorhokeri eka vaaki ku vuyerisa munhu un’wana na un’wana.” Meyara u kombisile leswaku hikwalaho ka ntsengo lowu lavekaka ku kota ku heta phurojeke leyi, u kombisile leswaku phurojeke leyi a yi nge hetiwi hi nkarhi wun’we, kambe yi ta lunghisiwa hi swiphemuphemu ku fika emakumu.

U gimetile hi ku vula leswaku ku pfuxetiwa ka rivala ra mitlangu eti-E, i pfhumba ra masipala ku hetisisa tiphurojeke ta masipala leti ku nga khale ti sukeriwile ti nga si fika emakumu ku kota ku vuyisela ntshembho eka vaaki leswaku vumaki byi ta tirhela vaaki.