VITO RA N’WAMANUNGU RI TIYISISIWILE

Hi Themba Chauke

Damu ra Middle Letaba ri cinciwile vito ximfumo ku ya eka N’wamanungu ku landzela ntirho wo leha lowu sunguleke hi lembe ra 2024 hi vaaki va muganga wa ka Ndengeza, lava a va vula leswaku vito ra khale a ri nga fambelani na matimu xikan’we na vutitivisi bya ndhawu liya.

Damu ri thyiwile vito ku landzela Hosi N’wamanungu, Hosi ya Mutsonga loyi a tshama etindhawini letiya ku nga na damu ku kondza a hundza emisaveni hi lembe ra 1901. U tshembhiwa ku va a ri nhenha loyi a tirha ehansi ka Joao Albasini, n’wamabindzu wa muphutukezi tlhelo muhloti loyi a endleke tindlela ta vuxavisi exikarhi ka tiko ra Afrika-Dzonga na Mozambique hi malembe ya va 1840, hi ku tirhisana na tihosi ta vaaki leti a ti rhangeriwa hi Hosi N’wamanungu.

Ku thyiwa ka vito a swi rhangeriwa hi Niketani Rikhotso, muaki wa le mugangeni wa ka Ndengeza loyi a nga na vuxaka na ndyangu wa le vuhosini bya ka N’wamanungu. Rikhotso u rhumerile papila eka Komiti yo Cinca Mavito ya Tindhawu ya Limpopo hi Ndzhati 2004, a lava leswaku vito ra damu ri cinca ri fambelana na matimu ya ndhawu liya.

Ku tiyisisiwa ka ku cinciwa ka vito leri swi tivisiwile hi nkarhi wa ntirho wo nyikela xiviko xa vulavisisi xa Middle Letaba hi Holobye wa mati ni Nkululo Pemmy Majodina, ekerekeni ya Bethesda Assemblies of God emugangeni wa ka Ndengeza.

Loko a vulavula hi siku ra ntirho, Majodina u vule leswaku ku cinciwa ka vito swi fambelana na matshalatshala yo tisa ku cinca eka tindhawu ta tiko ra Afrika-Dzonga, laha a vuleke leswaku va tlhela va teka nkateko wo humesa xiviko ku tlhela va tiyisisa ku cinciwa ka vito ra Middle Letaba ku ya eka N’wamanungu.

“Gondzo leri ra nkoka ri kombisa ku tisa ku cinca hi ku angarhela eka tindhawu ta vanhu leswaku ti fambelana na ndzhaka wo fuwa wa vanhu va vantima, matimu na vun’winyi bya vanhu va le Limpopo. I ku tiyisisa nkoka wa ku tekela enhlokweni mindzhavuko ya vaaki, tindzimi na matimu hi ku thya miako ya mfumo na tin’wana tindhawu,” ku vula yena

Holobye u tlhele a tiyisisa leswaku Ndzawulo ya Mati na Nkululo yi le ka migingiriko yo veka xikoweto xa nkarhi hinkwawo xa ximfumo lexi nga ta fambelana na vito lerintshwa. “Enkarhini wa sweswi, xikan’we na ku tiyisisa nkombiso wa vito lerintshwa hi vekerile xikoweto xa nkarhinyana lexi vonakaka xa ntikelo wa le henhla ehenhla ka vito ra khale, eka tindhawu hinkwato leti khumbhekaka loko ka ha yimeriwile swikoweto swa mikarhi hinkwayo,” u ya emahlweni.

Kasi hi hala tlhelo, Hlayisani Nkwashu, muvulavuleri wa foramu ya Damu ra N’wamanungu, u kombisile ku khensa eka mfumo ku amukela xikombelo xa vaaki xo cinca vito. “Vito ra sweswi ri kombisa matimu ya ndhawu lawa hina vaaki va le mugangeni wa ka Ndengeza hi tinyungubyisaka hi wona,” ku vula Nkhwashu. Ku cinciwa ka vito ra damu leri swi amukeriwile hi vaaki swinene, lava va vonaka leswi endlekeke swi fanerile hi ku landzela ndzhaka na tindlela to yisa emahlweni ku teka vun’winyi bya matimu ya vanhu. “I khale hi languterile mhaka leyi, hikuva vito ra khale a ri fambelani na matimu ma hina kumbe matimu ma ndhawu leyi damu ri nga kona,” ku vula Ben Siweya, loyi a tshamaka endhawini liya.