MFUMO WU TIYISISA VUXAKA NA TIHOSI

Hi Themba Chauke

Yindlu ya Vurhangeri bya Tihosi ta Xintu na Khoi-San eLimpopo yi pfuriwile ximfumo eMapela, ehansi ka xifundzantsongo xa Waterberg, laha mfumo wu tiyisiseke ku tinyiketela ka wona eka ku tlakusa vumaki bya tihosi ta xintu.

Loko a vulavula hi nkarhi wa ntirho lowu, Holobyenkulu wa xifundzakulu xa Limpopo, Dok Phophi Ramathuba u kombisile leswaku vumbiwa ra tiko ra Afrika-Dzonga ri tekela enhlokweni tihosi tanihi vafambisi va ndhavuko, vaahluri eka mikwetlembetano xikan’we na varhangeri va nhluvuko wa le matiko xikaya. Mfumo wa xifundzakulu xa Limpopo wu kombisile kuya emahlweni eka ku seketela tihuvo ta xintu hi ku nyika tihosi timovha, tiqingo, switirhisiwa swa le tihofisini, xikan’we na ku ndlandlamuxa vumaki, leswi katsaka ku aka tihofisi ta tiyindlu ta vuhosi ta 25 kusukela hi lembe ra 2014.

“Leswi hi swi fikeleleke swi katsa ku nyika tihosi 162 wa timovha; ku katsa na nseketelo wa engetelo eka Hosinkulu ya Bapedi na Hosinkulunkazi ya Bolobedu; Ku thola eka swivandla swa 199 eka tihofisi ta tiyindlu ta vuhosi ku tiyisisa mafumelo; Ku tekela enhlokweni tihosi ta nhlayo yo  tshunela eka 200 lembe leri hundzeke, xikan’we na matshalatshala yo lulamisa mikwetlembetano ya vuhosi ku tisa vun’we; ku tirhisana na tihosi eka vurimi, vusirheleri bya swakudya na timhaka ta tingoma leti hlayisekeke,” ku hlamusela Holobyenkulu.

Mfumo wa xifundzakulu wu tlhele wu tiyisisa nhluvukiso wa le matikoxikaya hi ntirhisano ehansi ka nawu wa Vurhangeri bya Xintu na Khoi-San, ku endlela leswaku tihosi ti kota ku tirha na timasipala, vavekisi na mihlangano ya vaaki ku kuma mikateko ya ikhonomi. Holobyenkulu u tlhele a kombisa hi tiphurojeke ta vumaki, laha a kombiseke hi ku ndlandlamuxiwa na ku antswisiwa ka mapatu ma 43, a tlhela a kombisa leswaku timasipala ti tumbuluxile na swipano swo hlawuleka ku lwisana na swiphiqo swa mati.

Tanihileswi xifundzakulu xa ha tilulamiselaka mihlawulo ya miganga hi Hukuri 2026, tihosi ti hlohleteriwile ku kondletela kurhula, dyondzo ya nhlawulo, xikan’we na ku nghenelela ka vaaki. Holobyenkulu Ramathuba, u tlhele a kombisa ntshembho lowu mfumo wa xifundzakulu wu nga na wona eka vuswikoti bya Yindlu ku kondletela vun’we bya vaaki, nhluvukiso wa ikhonomi xikan’we na ku aka rixaka.

“Miganga ya le matiko xikaya a yi fanelanga ku va endzhaku loko swi ta eka nhluvuko, loko swifumi swi siya tindhawu ta vaaki ku nga ri na ku cinca eka swiyimo swa vaaki,” wa gimeta.