MFUMO WU TSHEMBHISA VANTSHWA MITIRHO.
Hi Themba Chauke
Mfumo wa xifundzakulu xa Limpopo wu tsundzukile malembe ya 50 ya ku pfuka ka matimba hi vantshwa eSoweto hi lembe ra 1976, hi ku tshembhisa ku tlakusa vantshwa hi ku tumbuluxa mitirho, dyondzo, na mabindzu. Loko a vulavula na vantshwa, tihosi na vatirhela mfumo, Holobyenkulu wa xifundzakulu xa Limpopo Dok Phophi Ramathuba u tshikelerile leswaku matimu ya siku ra 16 Khothavuxika ya fanele ku hanya hi mapfhumba yo khomeka lama lwisanaka na vukalo bya mitirho na ku tumbuluxa mikateko.
Holobyenkulu u tsundzuxile vateka xiave leswaku vantshwa va 1976 “va tile tanihi tilo loko ri dzinda ku nga se na mpfula” hi ku lwisana na ntshikelelo wa xihlawuhlawu. Nyimpi ya vona a yi nga ri ntsena ku lwisana na ririmi ra Afrikaans tanihi ririmi ro dyondzisa, kambe a va lwisana na maendlelo lama a ma lava ku herisa vun’winyi bya vantima. “Namuntlha ntlhontlho wu sukile eka milawu ya xihlawuhlawu kuya eka vukalo bya mitirho, vusweti, na ku siyiwa ehandle. A mo va ntsena vanhu lava hlayiwaka. Mi milambu leyi nga se kumaka mikova ya yona. Mi timbewu leti nga si boxeketaka emisaveni,” Holobyenkulu u byela vantshwa.
Mfumo wu andlarile mapfhumba yo hambana-hambana lama kongomisiweke eka ku veka vantshwa eka nhluvuko wa Limpopo, leswi katsaka: Ku hluvukisa vuswikoti hi vuleteri bya mitirho ya mavoko, vuthekiniki, mabindzu na tindlela tin’wana to tumbuluxa mitirho ku nga ri ku yimela ku thorhiwa; Mabindzu ya vantshwa hi nseketelo wo suka eka nkwama wo pfuna vantshwa hi swa timali ku kurisa ikhonomi ya vaaki; Ku fikelela dyondzo hi ku pfuxeta Kholichi ya Lemana na ku tiyisisa leswaku rhavi ra TUT eGiyani ri tirha hi ku hetiseka; Timayini na swicelwa leswi katsaka ndhawu ya vuleteri bya timayini eka Sekhukhune xikan’we na ku seketela mabindzu ya vurimi bya vantshwa eka tihuku na le ka vurimi bya matsavu.
Holobyenkulu u kombisile leswaku mfumo wu tinyiketerile ku vekisa eka tindzawulo hi vuvekisi lebyi nga ta pfuna vantshwa. Eka Mitlangu, Vutshila na Ndhavuko ku vekisiwile ku tlula R50 wa timiliyoni, laha ku nga ta tumbuluxiwa mikateko ya swivandla swa mitirho swo hundza 2,500, na ku nyika nkateko eka vantshwa va 2000 ku teka xiave eka migingiriko ya vutshila. Ndzawulo ya vurimi na Nhluvukiso wa matiko xikaya yi languteriwa ku tumbuluxa mitirho ya 328 ya vantshwa. Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki yi ta tumbuluxa swivandla swa mitirho laha vantshwa va nga ta kuma nkateko wo ntokota, ku katsa na mapfhumba ya EPWP.
Ndzawulo ya Vutleketli na Vuhlayiseki yi ta tumbuluxa mitirho ya 600 ya vantshwa leyi katsaka mitirho ya maphorisa ya le magondzweni na byin’wana vuhlayiseki. Ndzawulo ya dyondzo yi ta nyika nkateko eka vantshwa ku dyondza mitirho ya manguva lawa. Ndzawulo ya Mitirho ya Vaaki yi tumbuluxile 64,313 wa swivandla swa mtirho eka lembe ximali ra 2025/26, na swona 12 wa vantshwa va le Limpopo va le ku endleni ka tidyondzo ta injiniyari na thekinoloji ya gezi rintshwa laha va languteriweke ku vuya na vutivi bya nkoka laha tikweni.
Holobyenkulu u komberile mabindzu ku rhumela tiphurojeke leti nga ta tumbuluxa mitirho na ku kurisa ikhonomi, na swona vuxokoxoko bya swikombelo bya kumeka online, eka timasipala na le tihosini.
Loko ka ha kongomiwa eka mihlawulo ya miganga hi siku ra 4 Hukuri 2026, Holobyenkulu u hlohleterile vantshwa ku titsarisela na ku hlawula, ku ri ndlela yo kombisa ku hlonipha ku tinyiketela ka vantshwa va 1976. “Hi ku tinghenelerisa ka n’wina, mi ta va mi ri ku sirheleleni ka vumbiwa leri rixaka leri hundzeke ri swi tirheleke,” wa hlamusela.
Holobyenkulu u gimetile mbulavulo hi ku endla xikombelo. “Endlani mapurasi, endlani mitirho ya thekinoloji, akani miganga, na n’wina akanani mi kula. Ntshunxeko lowu lweriweke hi lava hi rhangeleke a hi xiphemu xa muziyamu. I ndzilo lowu pfhurhaka. Wu pfurha emavokweni ya hina sweswi. Wu sirheleleni, wu tirhiseni ku voninga tindlela ta van’wana.