VAENDZI VA TSUNDZUXIWA KU LANDZELELA SWIKOWETO.

Hi Themba Chauke

Va Mitanga ya Swihari ya Afrika-Dzonga (SANParks), va kombela vaendzi entangeni wa swihari wa Kruger ku landzelela hi ku hetiseka swikoweto swa leswaku “a ku ngheniwi” leswi kombisaka ku pfariwa ka mapatu, va vula leswaku ku honisa swikoweto leswi swi xungeta vutomi xikan’we na ku tikisela switirhisiwa swa ntanga leswi kayivelaka.

Xilemukiso lexi xi ta endzhaku ka mhangu leyi khumbhaka vahlekisani lava a va haganekile etindhawini ta le N’wanetsi, kwalomu ka 25 wa tikhilomitara ku suka enkambeni ya vuwiselo ya Satara, endzhaku ka ku chayela eka ndlela leyi a yi pfaleriwile vaendzi. Vahlekisani va vula leswaku a va nga swi lemukanga leswaku patu leri a ri pfariwile tanihileswi xikoweto xa leswaku “a ku ngheniwi” a xi susiwile.

Movha wa vona wu vuye wu bodlomela eridakeni na swona a wu boheka ku kokiwa leswaku wu kota ku huma. Marhenja ya simekile musecho wo lava vahlekisani endzhaku ka loko va tsandzekile ku vuyela endhawini ya byetlelo lebyi a va tshama kona. Leswi ku vuriwaka leswaku i mhangu yi ri yoxe lembe leri.

Kuya hi Nhloko ya Vuhlanganisi tlhelo muvulavuleri wa SANParks, JP Louw, u vule leswaku ntanga wu swi tekela enhlokweni wu tlhela wu vilerisiwa hi mhangu leyi humeleleke hi vaendzi lava honiseke xikoweto xo pfariwa ka gondzo va susa xikoweto, va hetelela hi ku haganeka, leswi swi koxeke ku lava mpfuno wa xihatla hi marhenja lama endleke musecho na swin’wana swipano swa nkoka.

SANParks yi vule leswaku loko vuhlayiseki bya vaendzi bya ha ri na nkoka swinene, lava va pfulaka magondzo lama pfariweke hi mavomu va tlhela va haganeka va nga ha hakerisiwa ndziho kuya hi milawu leyi faneleke na swona va nga ha byarisiwa vutihlamuleri bya tihakelo leti veke kona hi nkarhi wo hlotana na vona.

Ntanga wu lemukisa leswaku ku susa swikoweto swo pfala mapatu a swi tluli ntsena nawu wa Vufambisi bya Mbango wa Tiko eka tindhawu leti Sirheleriweke, wa xiyenge xa 57, 2003, kambe swi nga ha tlhela swi hambukisa vaendzi ku tshembha leswaku patu leri pfariweke ri hlayisekile ku ri tirhisa.

Ntanga wu tlherile wu kombisa switandzhaku swa timhangu ta muxaka lowu na mapfhumba ya kona, va vula leswaku pfhumba ra musecho ri lava mafura, timovha ta marhenja, vatirhi va marhenja, na swona nkarhi wun’wana swi lava na vukorhokeri bya le moyeni. Switirhisiwa leswi swi ta swi suka eka vutihlamuleri bya vuhlayisi bya ntanga.

Louw u yile emahlweni a kombisa leswaku vapfhumba lava chayelaka eka mapatu lama pfariweke va nga ha nyanyisa xiyimo xa mapatu lama onhakeke, leswi engetelaka tihakelo to lunghisa, na ku hlwerisa ku pfuriwa ka tindlela, ngopfungopfu loko mapatu ma pfariwile hikwalaho ka maxelo yo tsakama.

Kuya hi SANParks, ntirho wo lavana na vapfhumba lava nyamalaleke laha ndhawu leyi vaendzi va nga kona na swona leyi nga tivekiki, swi lava timovha ta mune ta marhenja, marhenja ya nhungu leswaku va hlotana na vapfhumba leswaku va kumeka.

Xiyimo lexi xi nyanyisiwa na hi nkayivelo wa netiweke ya tiqingo eka swiphemu swin’wana swa ntanga, leswi vulaka leswaku vaendzi lava haganekeke a hi mikarhi hinkwayo leyi va nga kotaka ku kuma mpfuno wa tiqingo. Loko mupfhumba a vikiwile ku va a nyamalarile, Ku sunguriwa Pfhumba ra Nhlengelo hi Senthara ya Pfhumba ra Vulavisisi (MAJOC), leswaku ku endliwa musecho.

Pfhumba leri ri katsa ku “kambela tikhamera, ku tivisa marhenja, kun’wana na ku tirhisiwa ka xihahampfhuka xa ntanga ku pfuna ku hlotana na vaendzi,” Leswi hi swona swi endlaka leswaku SANParks yi kombela vapfhumba ku hlonipha swikoweto hinkwaswo swa ku pfariwa ka magondzo na ku papalata ku nghena etindhawini leti yirisiweke, ngopfungopfu endzhaku ka maxelo yo tsakama laha tindlela tin’wana ti nga hlayisekangiki kumbe ti nga fambekiki.