Matimbaaaa….Ya N’wina!!!

Hi Magic Nkhwashu

Sikukulu ra 04 Hukuri 2026 se ri hlambanyiwile ximfumo hi Holobye wa Ndzawulo ya Mfumo wa Ntirhisano na Timhaka ta Vuhosi, Velankosi Hlabisa, leswaku vaakatiko va ta huma va ku thwilililii eka mitila ya lomu va tshamaka kona laha tikweni ra Afrika-Dzonga. Va ta va va langutane ni ku hlawula vayimeri lava nga ta va korhokela eka miganga ya vona ku ringana nthlanu wa malembe. Mavandla hi ku hambana-hambana ka wona, hambi ku ri vayimela ku langwa vo tiyimela ha voxe, va sungurile ku gangisa tivhoti no nyika switshembiso, swotala swa swona i swa hava.

Ku tirhisiwa tindlela to hambana-hambana ku koka rinoko eka vavhoti, ku katsa ta manguva lawa to endla munhu a tshame ndhawu yin’we a fikelela vanhu votala. Loko wo ka u nga xiyaxiyi u nga xaveka hi ku ku thoriwa ni vanhu ku endla ntirho lowu. I xisiyamani, ngopfu-ngopfu eka madorobakulu laha mavandla lamakulu va nga humesa tinghwazi ta vona – ku rhangisiwe mali ku tlula vukorhokeri, laha ni ku dlayana swi nga vuriki nchumu eka van’wana.

I yini leswi vaakatiko va swi lavaka loko se va thole eka nxaxamelo lowu vuriwaka ku va wu tlula madzana tsevu wa mavandla lama nga titsarisela ku gangisela tivhoti – hi nga hlayi lava nga tiyimela hi voxe? Na yona nomboro leyi ya ha to hunguteka loko va IEC va hlahluvile lava nga ringanela ku yimela nhlawulo hi ku fikelela swilaveko hi kuya hi nkarhi lowu nga vekiwa. Phela vanhu a va fanelanga ku titekela hansi, lowu hi wona nkarhi wo ba katara swi twala, loko a lava vhoti ya wena u ta cina. Hi swona leswi endlaka va famba va sula swihlangi marhimila, hambi ku ri ku tiendla wonge mitirho ya le makaya va yi tiyisela. Hinkwaswo leswi i ku va va lava vhoti ya wena leyi ntikelo wa yona wu ringanaka na hinkwato.

Vambuyangwana, lava nga swi tiveki ku hi vona tihosi na tivhoti ta vona ti ni nkoka swinene, swilaveko swa vona swa nkoka swinene i vukorhokeri kusuka eka malandza ya vona, vutihlamuleri bya xiyimo xa le henhla, hambi ku ri ku tirha hi ku tshembeka eka vaakatiko hinkwavo ku katsa na lava va nga va hlawulangiki. Phela eka masipala hi laha mfumo wu nyikakaka mphamelo lowu khumbaka vaakatiko siku na siku. Laha hi katsa na vukorhokeri na swilaveko swa vaakatiko swa xihatla ku nga ri swa mfumo wa le xikarhi leswi tekaku nkarhi.

• Vukorhokeri byo tshembeka

Eka swin’wana leswi nga le ka nxaxamelo wa masipala leswi nga faneriki ku tshama swi kavanyetiwa, vaakatiko va koxa leswaku timali ti pimanyetiwa hi ndlela ya kahle leswaku va kota ku lulamisa leswi nga tshamisekangiki ni ku sivela nkavanyeto eka swa nkoka swo fana na mati ni nkululo, gezi, mbasiso na ku lunghisiwa ka tindlela.

• Mabindzu na ku katsiwa ka vantshwa

Leswi ku pfumaleka ka mitirho ku nga le henhla, ngopfu-ngopfu eka lavantshwa, ku languteriwe leswaku masipala wu nghenisa xandla eka ikhonomi. Leswi swi vula leswaku va ta tumbuluxa mitirho, mpfuneto wa timali eka vantshwa kuya dyondzela mitirho, hambi ku ri ku pfuneta leswaku vantshwa va sungula mabindzu.

• Nhlayiseko wa miganga na vululami

Nsirhelelo ni vuhlayiseki bya lava nga koteki ku endla nchumu hi swin’wana leswi vaakatiko va tsakelaka ku swi vona eka masipala. Leswi vulaka leswaku ku fanele ku va na varhangeri lava nga ta teka vutihlamuleri ku hunguta vugevenga, ku lwisana na ku xanisiwa kuya hi rimbewu (GBVF), na ku sirhelela lava nga le khombyeni.

• Vutihlamuleri ni ku tirhela erivaleni

Tanihileswi vunkungundzwana ni ku tirhisa timali hi futa swi nga tala eka timasipala, vaakatiko va koxa matirhelo ni matirhiselo yo hambana eka van’watipolitiki. Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va ni ku xupula ko tika eka lava nga ta kumeka va endle vukungundzwana kumbe va nga tirhi hi ku enerisa ka Batho Pele. Swi lava ni ku va va tshama va tivisa vaakatiko leswi timali ta vona ti tirhisiwaka xi swona.  Hambi tikhanselara leti nga hlawuriwa, ti nga vonaki ntsena hi nkarhi wa mihlawulo.

• Ntshamiseko eka mavandla lama nga khomisana mfumo

Se swi tikombile eka mihlawulo leyi nga hundza ni ku tala ka mavandla leswaku timasipala to tala ti ta fumiwa hi nhlanganelo wa mavandla, ku nga ri rin’we ntsena. Hi leswi vavhoti va hlawurisaka xi swona, lero a va ha tshembhi vandla rin’we. I ku kula ka xidemokirasi. Hikokwalaho, vavhoti va langutela eka timasipala to tani, vukhorhokeri byi va byona byi vekiwaka emahlweni ku tlula ku lwisana hi xipolitiki. A ku ve ni ku tirhisana ni ntshamiseko leswaku mfumo wu ta fambisiwa kahle hi vukheta.

Hi mpfuka hi nghena eka xidemokirasi hi 1994, nhlawulo wa miganga lowu taka wu ta va wa vunkombo (7^th), laha IEC va vuriwaka ku va va tirhe kahle. Hambi phepha ra ku vhota ri ta va ri yime njhani loko ko va ni mavandla yo tala, kumbe swi ta tlula rin’we eka tindhawu tin’wana. Xin’wana xivutiso hi lexi se xi nga vutisiwa khale, swi tsandza kwihi ku va na nhlawulo wun’we ku katsa swiyenge hinkwaswo swa mfumo leswi nga ta endla mali leyi pfumalekaka yi hlayiseka? Xin’wana xivutiso xi nge, hikwalaho ka yini hi nga dlayi swifundzakulu leswa kaye (9) hi sala ni mfumo wa le xikarhi ni timasipala?

Swilo swi ya swi nyanyula hi leti ha ha ku titwaka laha manana Nomvula Mokonyane va nge ANC yi na swibumabumelo swa ku endla madyidorobakulu hi ku katsa Joni, Tshwane na Ekurhuleni. Va kombise leswaku swi ta langutiwa endzhaka nhlawulo, hambi swi vula yini kee?