VAN’WAMAPURASI VA TSUNDZUXIWA HI TA DYANDZA LERI TAKA

Hi Mapula Glashy Makoto

Huvo ya Vukorhokeri bya Maxelo ya Tiko ra Afrika-Dzonga (SAWS) yi vula leswaku vunyingi bya tiko ra Afrika-Dzonga byi nga ha va na mpfula ya le hansi ka ntolovelo na mahiselo ya le henhla kusukela hi Nhlangula 2026.

Maxelo yo pfumala mpfula ya nga ha fikisa Nyenyankulu ku ya eka Dzivamisoko lembe leri taka.

Leswi swi nga endla leswaku ximumu na nguva leyi landzelaka yo byala swi tikisela van’wamapurasi swinene. Va ka Mockford, lava fambisaka purasi ra swifuwo swo hambana-hambana kusuhi na doroba ra Polokwane, se va sungurile ku lulamisela nguva ya dyandza. Purasi ra vona ro fuwa tinguluve, tihomu na tinyimpfu kuya hi tinxaka tinharhu.

Brad Mockford u vule leswaku va ta hunguta mpimo wa swifuwo kuya hilaha swi lavekaka hakona na ku kambela mphakelo wa mati hi vukheta. Loko a vulavula na vateki va mahungu u te: “Nsirhelelo wa mati i nchumu wa nkoka swinene.” “Hi ta kambela tiboholi, hi lunghisa swilo leswi pfutaka na ku antswisa madamu ku khoma mpfula yin’wana na yin’wana leyi naka.”

Vativi va vula leswaku van’wamapurasi va swifuwo va ta hlaseriwa swinene. Tipfula leti nga niki kahle ti hunguta ku kula ka byasi, leswi endlaka leswaku swifuwo swi pfumala na matimba na ku engetela mafu loko swakudya swi herile.

Nhlangano wa vuhlayisi bya swihari swa nhova leswi nga le ka nxungeto, lowu tivekaka tanihi Endangered Wildlife Trust (EWT) wu tsundzuxa hi ku tswala ka swifuwo ka le hansi loku nga ta va kona, ku nona ko nonoka na khombo ra le henhla ra mavabyi.

Van’wamapurasi va tsundzuxiwa ku hunguta vutalo bya ntlhambi ka ha ri na nkarhi, ku lawula madyelo ya swihari ku va va papalata leswaku swifuwo swa vona swi nga dyi ngopfu, na ku kunguhata ku hlayisa swakudya swotala na mati.

Vaholobye va mfumo va tshembhisile ku tirhisana na van’wamapurasi ku hunguta ku khumbeka ka dyandza. Swibyariwa na swona swi nga ha xaniseka. Tipfula ta le hansi loko ku byariwa swimilana xikan’we na mahiselo ya le henhla hi nkarhi wa ku kula ka swona swi nga ha endla leswaku ntshovelo wu va ehansi xikan’we na ku tlakusa swilaveko swa ncheleto.

Leswi swi nga ha tlakusa mixavo ya swakudya yi va ehenhla, leswi khumbaka ngopfu mindyangu leyi pfumalaka swa le mandleni. Tiko ra Afrika-Dzonga ri sungula El Niño leyi ri ri na mpimo wa le henhla wa mavele. Komiti ya Swiringanyeto swa Swibyariwa yi vule leswaku swibyariwa swa mavele swa lembe ximali ra 2025/26 wu le ka nhlayo ya 17.36 wa timiliyoni ta tithani.  Hambiswiritano, loko nguva ya 2026/27 yi tshama yi omile, ntshovelo lowu landzelaka wu nga va wuntsongo swinene, leswi tlakusaka ntsengo wa swakudya xikan’we na ntshikelelo eka miganga leyi nga sirhelelekangiki.

SAWS yi vula leswaku El Niño ya sweswi yi kombisa ku kufumela lokukulu loku humaka elwandle naswona yi nga ha va na matimba swinene. Vaaki na van’wamapurasi eLimpopo va hlohleteriwa ku tilulamisela ka ha ri sweswi na ku landzelela vuxokoxoko byintshwa lebyi humaka eka SAWS na vukorhokeri bya ku ndlandlamuxa swa vurimi bya laha kaya.