VUGEVENGA BYI TLAKUKA EGIYANI

Hi Themba Chauke

Xitichi xa maphorisa ya Giyani xi tsarisile nhlayo ya le henhla ya vugevenga eka kotara yo sungula ya lembe ximali ra 2026/27, hambileswi ku nga na ku enhla eka ku vikiwa ka vugevenga byo chavisa exifundzenintsongo xa Mopani. Leswi swi paluxiwile ePolokwane hi Ravumbirhi laha a ku langutiwa swiviko swa vugevenga bya le Limpopo bya nguva ya Dzivamusoko ku fika Khotavuxika 2026. Giyani yi tsarisile kwalomu ka 213 wa vugevenga, loko ku fananisiwa na nguva leyi fanaka lembe leri nga hundza laha a ku ri 171. Leswi swi kombisa ku tlakuka hi timhangu ta 42, kumbe 24.6%

Vugevenga lebyi ku vulavuriwaka hi byona hi lebyi kongomisiweke eka munhu la onhelaka munhu, leswi katsaka ku dlaya, timhaka ta masangu, ku ringeta ku dlaya, ku ba na ku phangha. Ku tlakuka swi veka Giyani tanihi yin’wana ya tindhawu leti nga na nhlayo ya le henhla ya vugevenga lebyi. Xitichi xi le ka xiyimo xa Vuntlhanu ehenhla ka switichi swa 30 exifundzenikulu xa Limpopo leswi nga na nhlayo ya le henhla ya swiviko swa vugevenga lebyi mangariweke hi tin’hweti tinharhu.

Xiviko lexi xa ku tlakuka ka vugevenga bya madzolonga yo chavisa eGiyani xa vilerisa. Ku dlaya swi tlakukile kusuka eka nharhu kuya eka nkombo loko ku fananisiwa na lembe leri hundzeke. Loko ku pfinya swi tlakukile kusuka eka 17 swi ya eka 31, ku nga ku tlakuka hi 14.

Ku phanga etindhawini leti nga tshamiki vanhu swi tlakukile kusuka eka Nhungu kuya eka 11, loko ku phangha emakaya swi enhlile kusuka eka nkombo kuya eka ntlhanu, loko ku ri ku phanghiwa ka timovha swi nga cincanga eka n’we.

Hambileswi ku nga na ku tlakuka eka vugevenga byo chavisa eGiyani, ku mangariwa ka vugevenga lebyi byo chavisa swi enhlile kusuka eka 542 kuya eka 514, leswi ku nga ku enhla hi 5.2% kumbe Vugevenga bya 17 lebyo chavisa. Vugevenga lebyi byi katsa vugevenga byo hambana-hambana lebyi mangariweke hi vaaki, laha Giyani yi nga tlakuka swinene eMopani.

Eka xifundzantsongo xa Mopani hi ku angarhela, xiyimo xi tiyisa nhlana. Xifundzantsongo xi tsarisile 3,553 eka tinxaka to hambana-hambana ta vugevenga, loko ku fananisiwa na 3,907 lembe leri hundzeke, leswi kombisaka ku enhla hi kwalomu ka 354 wa timhangu kumbe 9.1%

Swin’wana switichi leswi nga hlayiwa swinene eka xifundzantsongo swi katsa Tzaneen hi 444, Maake hi 418, Bolobedu hi 389. Xiviko xa xifundzakulu xi kombisa leswaku vugevenga byi enhlile hi 4.5% kusuka eka 8,600 kuya eka 8,209 loko ku fananisiwa na lembe leri hundzeke.

Ku dlaya swi enhlile hi 13%, loko ku phangha swi enhlile hi 23.9%. Kambe ku ringeta ku dlaya swi tlakukile hi 11.5% loko ku ba swi tlakukile hi 5%. Hambileswi xiviko xi kombisaka leswaku vugevenga byi enhlile eMopani, Giyani yi kombisa ku tlakuka eka vugevenga ngopfungopfu ku dlaya na ku pfinya leswi vilerisaka.