Ngoma ya yima Majaya ya ta Dya Vuswa

Hi Tracy Novela

Sweswi i n’hweti ya vuxika, naswona hi ntolovelo, majaha ya kuma nkarhi wo ya engomeni, ku ya dya vuswa kuva vavanuna. Mfumo wa xifundzhankulu xa Limpopo wu tivisile leswaku ngoma yi ta yima ximfumo kusukela hi Ravutlhanu wa ti 20 Khotavuxika ku fika hi Ravunharhu wa ti 23 Mawuwani 2025. Mfumo wa xifundzhankulu xikan’we ni vurhangeri bya timhaka ta tingoma, va kombisile leswaku va kumile swikombelo swa 569, swo yimisa tingoma ta vaxisati ni vavanuna, naswona 530 wa tingoma ti pasisiwile, leti ti katsaka 322 ta vavanuna na 208 ta vaxisati hi nguva leyi.

Ngoma ya ka Shivulani, hi yin’wana ya tingoma leti ti nyikiweke mpfumelelo wo endla migingiriko yo yimisa ngoma ya vaxinuna. Phephahungu ra Nthavela ri burisanile na Azwitamisi Christopher Munarini, Mayimbi loyi a tivekaka swinene hi vito ra Tami. Mayimbi loyi, hi yena a nga ta yimisa ngoma emugangeni wa ka Shivulani, ehansi ka Hosi Dumazi, ehandlenyana ka doroba ra Giyani. Tami u komberile vatswari ku yisa vana engomeni a vula leswaku ngoma i ya vanhu hinkwavo a hi ya muganga wa ka Shivulani ntsena. Kasi muganga wa ka Shivulani, wu akelanile na miganga ya ka Mbatlo, Mavalani, Bon’wana na N’wadzekudzeku.

Hambiswiritano, Tami u kombisile leswaku vatswari lava va nga le makungiwini yo yisa vana engomeni, va fanele ku endla swikambelwana swa mavabyi hinkwawo ya vana va vona, xikan’we na ku tivisa vayimisi va tingoma hi mitsembyani leyi n’wana wa vona a yi tekaka leswaku swi ta landzelerisiwa hi nkarhi lowu a nga ta va a ri engomeni. Kasi swin’wana swilaveko swi katsa kuva mutswari a sayina papilla ro pfumela leswaku n’wana wa yena a ya engomeni. Xitifikheti xa n’wana xo velekiwa xikan’we na pasi ra mutswari wa n’wana loyi a nga le hansi ka malembe ya 18 na swona swa laveka.

Kasi lava va nga na malembe ya 18 ku ya ehenhla, ku ta laveka mapasi ya vona ntsena, naswona papilla ra mpfumelelo wa mutswari a ri boheki. Mayimbi u tlherile a lemukisa vatswari lava va nga ta yisa vana eka ngoma ya ka Shivulani leswaku va tivonela eka vadzaberi va mahlolwa lava tshamelaka ku xisa vatswari hi ku tshamela ro koxa timali. U vurile leswaku vatswari va fanele ku kuma tiqingo ta yena ku tiyisisa loko timali ti ta laveka hakanene.

Loko a vutisiwa hi malembe ya vana lava lavekaka ku ya engomeni u kombisile leswaku lembe leri hundzeke, a ku laveka vana va malembe ya 12 ku ya ehenhla, kasi lembe leri mfumo wa le xikarhi wu bumabumerile leswaku vana va fanele ku va na malembe ya 16 ku ya ehenhla. “Mhaka leyi hi vulavurile swinene hi yona hi nkarhi wa nhlengeletano na vurhangeri bya tingoma bya xifundzheninkulu naswona a hi yimanga na swona leswaku swi sungula eka malembe ya 16 ku ya ehenhla.” Tami wa hlamusela.

Kasi tihakelo ta ngoma ya ka Shivulani ti koxa R1 700- naswona ntsengo lowu wu katsa mali yo nghena xikan’we na swakudya swa mudzabi na xikhombana. “Na lava va nga rhanga va ya exibedlele, va amukeriwa ku ta engomeni leswaku va ta kuma milawu, hikuva munhu loyi a pfumalaka milawu u na mahanyelo yo hambana na van’wana vanhu,” ku vula Tami, loyi a kombiseke leswaku ku ya engomeni swi na nkoka tanihileswi na ndzawulo ya rihanyo yi vuleke leswaku wanuna loyi a nga yimba, u kota na ku hunguta nxungeto wo tluletiwa hi mavabyi yo ta hi timhaka ta masangu, yo fana na mavabyi ya tingana, HIV/Aids na man’wana