Vululami eka Cwecwe

Hi Mkateko Ndlovu

Vaakatiko vo tala eka swifundzankulu swo hambana-hambana va dyile Makala yo hisa laha
switarata swo hambana-hambana swa tiko a swi tele hi vaaki lava va toyatotaku va kombelaka
leswaku nawu wu endla vululami eka Cwecwe. Leswi swi ta endzhaku ka mhangu leyi nga
humelela lembe lerihundzeke hi n’hweti ya Nhlangula etindhawin ta Eastern cape laha n’wana
wa Nkombo wa malembe a nga xanisiwa hi timhaka ta masangu exikolweni xa Bergview college.

Swihehlo swa ku xanisiwa ka n’wana a swi kongomisiwa eka nhloko ya xikolo ya laha
wanhwana a nghena kona. Loko mana wa n’wana a ri karhi a hlamusela eka swiyenge swa
mabulo u kombisa leswaku n’wana u xanisiwile hi nkarhi lowu xikolo a xi humile a rindzerile
xifambo xa yena. Siku n’wana a nga xanisiwa hi timhaka ta masangu u vuyile hi nkarhi lowu nga
tolovelekangiki exikolweni.

Kambe hi siku rero u tsandzekile ku swi lemuka leswaku n’wana a nga tsakanga laha a kombisa
leswaku hi siku ra Vumbirhi u sungurile ku swi lemuka leswaku n’wana a nga pfukangi. Mana
wa n’wana na tatana wa yena va tsutsumiserile n’wana eka dokodela laha dokodela a nga
tiyisisa leswaku n’wana u xanisiwile hi timhaka ta masangu. Mhangu leyi yi mangariwile
exiphoriseni kambe ku nga vi na nhlanga yo baleka ngati.

Mhangu leyi yi mangariwile nakambe exikolweni laha n’wana a nghena kona kambe nhloko ya
xikolo na vurhangeri va swi be hi makatla. “Lexi nhloko ya xikolol a nga xi endla endzhaku ka
loko ndzi mangarile mhangu leyi eka yena u kombela papila ra ka dokodela ro kombisa leswaku
himpela n’wana a nga pfukanga , ematshanwini yo a ndzi pfuna no landzelerisa leswi nga
endleka hi n’wana.”

Loko a ya emahlweni u kombisile leswaku mhaka leyi yi n’wi vavisaka hi leswaku loko mfumo
wu kombela nhloko ya xikolo leswaku aendla swikambelo swa ku tekiwa ngati ku tiyisisa
leswaku hakanene swihehlo a swi n’wi khumbi, nhloko ya xikolo a nga pfumela ku endla
swikambelo. Loko manana wa Cwecwe a ri karhi a hlamusela mhangu leyi eka swiyenge swa
mabulo, mhaka leyi yi vavisile vanhu vo hlaya swinene laha va nga simeka mapfhumbha ya
‘’Vululami ek Cwecwe.

Eka swifundzhankulu swo tala vanhu a va famba hi magondzo va yimbelela tinghoma va
kombisa leswaku vakombela leswaku nawu wu teka goza ra xihatla eka mhangu leyi. Van’wana
va simekile mapfhumbha lawa eka swiyenge swo hambana-hambana swa mabulo.

Ndzawulo ya dyondzo yi vula leswaku mutirhi wun’wana na wun’wana loyi a tirhaka
exikolweni u fanele ku endla swikambelo swa ngati ku kondza va kuma loyi a nga na
vutihlamuleri eka ku xanisiwa ka Cwecwe. kuya hi vaaki va kombisa leswaku a va ehleketa
leswaku xikolo hi yona ndhawu yo hlayisela eka yona vana. Vaaki va kombisa leswaku
muchayeri wa xifambo xa Cwecwe nayena hi wun’wana loyi a welaka eka vaehleketeriwa eka
mhangu leyi.

Eka swiyenge swa mabulo vaaki a va ri karhi va sayina xikombelo xa leswaku nawu wu teka
goza ra xihatla eka mhaka leyi.’’loko ho miyela hi mhaka leyi swi ta endla leswaku mhaka yo
fana na leyi yi humelela ku ya emahlweni eswikolweni, hi yo mhaka hi kombela leswaku nawu
wu teka goza ra xihatla’’ vatswari va vana hlamusela.

Kasi Holobye wa Rihanyu Senzo Mnchunu u tiyisisile leswaku hakanene swikambelo swa ngati
kumbe DNA, swi endliwile eka Cwecwe, naswona swikambelo leswi swi kombisa leswaku
kuhava ngati ya munhu un’wana leyi kumekeke ehandle ka ya xinhwanyetana lexi, leswi vulaka
leswaku enkarhini wa sweswi, kuhava vumbhoni na vaehleketeleriwa eka mhaka leyi.