Ntungo wa Swimungwamungwana wu Tlakuka eGauteng

Hi Themba Chauke

Ndzawulo ya Rihanyo exifundzheninkulu xa Gauteng, yi tlhomile tihlo ku landzela ku tlakuka ka timhangu ta vuvabyi bya swimungwamungwana exifundzheninkulu lexiya, Ku vuriwa leswaku ku tiyisisiwile swikambelwana swa 181 swa vuvabyi bya swimungwamungwana kusukela hi siku ra 01 Sunguti ku fika 13 Khotavuxika 2025, laha timhangu to tala ti vikiweke eJoni, Tshwane na le Ekhurhuleni.

Ku vuriwa leswaku ntungo lowu wu ya emahlweni kusukela hi lembe ra 2022, leswi swi nga endla leswaku ku va na pfhumba ra nsawutiso wa vuvabyi bya swimungwamungwana hi lembe ra 2023. Kasi enkarhini wa sweswi, ku vikiwile timhangu ta 15 ta vuvabyi bya swimungwamungwana, laha 10 ti vikiweke eTshwane, loko timbirhi ti vikiwile eJoni, timbirhi Ekurhuleni na Yin’we eRhandi Vupeladyambu Kasi ntungo lowu wa ha ya emahlweni etindhawini to fana na Mamelodi na Winterveld eTshwane, laha ku vikiweke timhangu ta 35 na 10 eka tindhawu leti hi ku landzelelana.

Ku lwisana na ntungo lowu, Ndzawulo yi endlile pfhumba ra nsawutiso wa matimba eswikolweni swa le tindhawini letiya laha ku vuriwaka leswaku ku tlhaveriwile vana va xikolo vo fika 18 000. Ku fika sweswi, nsawutiso lowu wu endliwile eka swikolo swo hundza 15 eMamelodi, 16 eWinterveld. Kasi ku lwisana na ntungo lowu ku tlhela ku nyikiwa na nsawutiso wo engetela eka vanhu hinkwavo ku katsa na lava va nga tshama va tlhaveriwa.

Ntungo lowu wu kombisa vangwa ra nsirhelelo eka vuvabyi lebyi exifundzheninkulu lexiya, ngopfu-ngopfu eka vana lava va nga kumangiki nsawutiso wo helela kumbe lava va nga se tshamaka va kuma nsawutiso wa swimungwamungwana. Ku ruriwa leswaku lava nga kuma ntlhavelo wa nsawutiso wa vumbirhi va le hansi ka 75% etindhawini ta le Joni na Tshwane, leswi swi nga le ehansi swinene kuya hi swilaveko ku kota ku sivela ntungo lowu, Leswi swi hoxile xandla swinene eka ku tlakuka ka timhangu, ku katsa na le ka vanhu lava va nga tlhaveriwa na le ka lavakulu.

Etindhawini ta Joni, ndzawulo yi le ku endleni ka matshalatshala yo lwisana na ntungo hi ku tlhavela lava khumbhekaka xikan’we na ku endla mapfhumba ya ntungo lowu etindhawini to fana na le Diepsloot, Midrand, Doroba ra Cosmo, Hillbrow, na le Rossetenville. Ku fika sweswi, ku tlula 3 500 wa vanhu va tlhaveriwile etindhawini leti, naswona ku kunguhatiwile man’wana mapfhumba etindhawini ta migingiriko ya vaaki ku katsa na ndhawu ya mathekisi ya le Dipesloot na le dorobeni ra Cosmo. Kasi etindhawini ta le Ekurhuleni, mapfhumba ya fikelerile tindhawu ta Daveyton, Slovo Park, Tembisa na le Barcelona laha ku tlhaveriweke vana va 560.

Loko ku ri eRhandi Vupeladyambu na le Sedibeg, ku tlhomiwile tihlo hambileswi ku nga se sungulaka ntungo lowu, Ndzawulo yi vula leswaku yi ta endla mapfhumba ya mavhiki ya mune exifundzheninkulu hinkwaxo, ku ri ndlela yo lwisana na ntungo lowu. MEC WA Rihanyo eGauteng Nomantu Nkomo-Ralehoko u hlohloterile vatswari na vahlayisi va vana ku tiyisisa leswaku vana va kuma nsawutiso xikan’we na ku tirhisana na swipano swa vutshungiri leswi nga ta va swi tirha eka pfhumba leri eswikolweni.

“Hi fanele ku pfala vangwa ra nsawutiso etindhawini ta vaaki ku sivela ku tlakuka ka vuvabyi lebyi byo tluleta bya swimungwamungwana, Nsawutiso wu olovile, wu hlayisekile naswona wu nyika vusirheleri bya kahle ku lwisana na vuvabyi lebyi, Hi hlohlotela un’wana na un’wana ku seketela swipano swa ndzawulo ya Rihanyo,” ku vula Nkomo-Ralehoko.

Ku vikiwile vanhu va 16 lava amukeriweke eswibedlele etindhawini ta le Tshwane hikokwalaho ka vuvabyi lebyi, naswona hinkwavo ka vona va humile. Kuhava mafu lama mangariweke. Tindhawu ta vutshunguri ti lerisiwile ku veka etlhelo vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi xikan’we na ku sawutisa lava nga le kusuhi na vona xikan’we-kan’we. Vaaki va tsundzuxiwa ku veka vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi va ri voxe emakaya ku ringana masiku ya nkombo ku sivela ku tluletana