Nkucetelo wo biha wa thekinoloji eka swihangalasamahungu

Hi Ntsakisi Gracia Chauke

Eka goza lerikulu leri kombisaka matimba lama yaka emahlweni ya tipulatifomo ta xidijitali, Khomixini ya Mphikizano ya Afrika Dzonga yi kombela ‘Google’ ku hakela exikarhi ka R300 wa mamiliyoni na R500 wa mamiliyoni lembe na lembe eka malembe manharhu ku ya eka ntlhanu lama taka ku seketela vuhangalasi bya mahungu bya laha kaya.

Kasi xitsundzuxo lexi xi landzela vulavisisi bya Khomixini eka ndlela leyi tipulatifomo ta xidijitali ti khumbaka vuhangalasi bya mahungu bya ndhavuko ha yona, tanihi laha swi hlamuseriweke hakona eka xiviko xa ‘Media and Digital Platforms Market Inquiry’ (MDPMI). Vuhangalasi bya mahungu bya ndhavuko byi katsa Mavona-kule [TV], Xiya-ni-moya na Phephahungu.

Xiviko lexi xi paluxa leswaku ‘Google’, leyi lawulaka makete wa tinjhini to lavisisa (engine market), yi tumbuluxe xiyimo lexi nga lulamangiki eka tikhamphani ta vuhangalasi bya mahungu. Hikwalaho ka leswi ‘Google’ yi lawulaka ku lavisisa, va nkandziyisi va mahungu va tsandeka ku burisana hi swipfumelelano leswi faneleke ni ku kuma xiphemu lexi ringaneleke xa mali leyi nghenaka eka swinavetiso.
Enkarhini lowu hundzeke, swihaxa-mahungu swa ndhavuko a swi endla mali ya swona yo tala hi ku xavisa swinavetiso eka maphephahungu, xiya-ni-moya ni le ka TV, leswi a swi fikelela vahlayi, vahlaleri na vayingiseri vo tala.

Hambiswiritano, hi ku andza ka inthanete, tinjhini to lavisisa ni swihaxa-mahungu swa le ka Inthanete, ndlela ya swinavetiso yi cincile. Sweswi, vanhu vo tala va kuma mahungu ya vona hi ku tirhisa tipulatifomo to fana na ‘Google Search’, ‘Facebook’, kumbe ti-chatbot ta ‘Artificial Intelligence’ (AI) ematshan’wini yo ya hi ku kongoma eka tiwebusayiti ta mahungu. Leswi swi hungute ku nghena eka tiwebusayiti ta swihaxa-mahungu, leswi endleke leswaku swi va tikela ku kuma mali eka swinavetiso swa le ka Inthanete.

Xiviko xa Khomixini xi kombisa leswaku vulawuri bya ‘Google’ bya makete wa njhini yo lavisisa byi yi pfumelela ku teka vunyingi bya mali leyi nghenaka ya swinavetiso swa xidijitali. kasi leswi swi siye swihangalasamahungu swa Afrika Dzonga swi ri karhi swi tikeriwa ku kuma mali leyi ringaneke, leswi nga khumbaka xidemokirasi xa tiko hi ndlela yo biha.

James Hodge, Mutshamaxitulu wa Vulavisisi, u kombisile nkoka wo lulamisa mhaka leyi. U hlamuserile leswaku: “Vanhu sweswi va kuma mahungu ya vona hi ku tirhisa tinjhini to lavisisa, swihangalasamahungu swa le ka swiyenge swa mabulo, kumbe ti-chatbot ta AI ematshan’wini yo endzela tiwebusayiti ta mahungu kumbe ku hlalela minongonoko ya TV yo fana na ya SABC. Leswi swi vula leswaku mali yi ya eka tipulatifomo ematshan’wini ya swihangalasamahungu, leswi endlaka leswaku swi tika eka swihangalasamahungu ku tshama swi tshamisekile hi tlhelo ra timali, leswi nga xiphiqo lexikulu eka xidemokirasi,” ku hlamusela Hodge

Xitsundzuxo xa Khomixini xi kombisa ku vilela loku yaka emahlweni hi ndlela leyi vuhangalasi bya mahungu bya ndhavuko byi nga hanyaka ha yona tanihi leswi tipulatifomo ta xidijitali ti tekaka makete wa swinavetiso. Loko ‘Google’ na ‘Facebook’ va endla vuyelo lebyikulu eka swinavetiso, a va seketeli hi ku kongoma swihangalasamahungu leswi humesaka swilo leswi. Khomixini sweswi yi kombela leswaku ku va na xiphemu lexi ringaneleke xa mali leyi nghenaka ku ya eka vakandziyisi va mahungu.

Tikhamphani to tala ta vuhangalasi bya mahungu ta Afrika Dzonga ti seketerile leswi kumiweke, ti vula leswaku nguva ya xidijitali yi endle leswaku swi va tikela swinene ku kuma mali tanihi laha a va endla hakona eku sunguleni. Loko inthanete yi endle leswaku mahungu ya olova ku ma fikelela, yi tlhele yi endla leswaku swi tika swinene eka vuhangalasi bya mahungu bya ndhavuko ku endla mali.

Loko tipulatifomo ta xidijitali ti ri karhi ti kula, mhaka leyi yi nga veka xikombiso xa nkoka eka matiko man’wana lama langutaneke na mintlhontlho leyi fanaka. Mbuyelo wa vulavisisi bya Afrika Dzonga wu nga khumba swinene ndlela leyi tikhamphani ta vuhangalasi bya mahungu na tipulatifomo ta xidijitali ti tirhisanaka ha yona eka nkarhi lowu taka. A swi se va erivaleni loko ‘Google’ yi ta pfumela ku hakela vuhangalasi bya mahungu bya Afrika Dzonga, kambe xiboho lexi xi nga khumba ndlela leyi tikhamphani ta vuhangalasi bya mahungu na thekinoloji swi tirhisanaka ha yona tanihi leswi misava yi yaka yi va ya xidijitali.