Mali ya masagwadi yi kunguhatiwa ku xava xitoko

Hi Orlando Chauke

Muhluri eka Greater Giyani Woman Farmer of the Year u kunguhata ku tirhisa mali hinkwayo ya masagwadi ku tlakusa vuhumelerisi bya purasi ra yena. Asnath Mashimbye wa malembe ya makume ntlhanu mbirhi (52) loyi, kun’we na vavasati van’wana va ntlhanu, va nga na purasi ra 25 wa tihektara emugangeni wa Loloka, u vule leswaku va ta tirhisa mali hinkwayo ya R140,000 ku tatisa switoko swa vona swa tihuku ta nyama na ku cinca swiphemu swa sisiteme ya vona yo cheleta leyi dyuhaleke.

Asnath na vatirhisani va yena vasungule purasi leri hi 2011 tani hi xiphemu xa kungu ro tinyika matimba. Namuntlha, purasi leri ri thole vanhu va 13 lava titshegeke hi rona leswaku va phamela mindyangu ya vona. “Hi byala miroho na ku fuwa tihuku ta nyama, leti hi ti xavisaka laha tikweni na le tindhawini leti nga ehandle ka Giyani, ku fana na Gauteng, Tshwane, na Kapa,” a hlamusela.

Loko hi ri karhi hi xavisa swilo swo tala kwala kaya, hi tlhela hi va na vaxavi lava taka ku ta xava matamatisi na miroho yin’wana hi ku kongoma eka hina. Xin’wana na xin’wana lexi salaka endzhaku ko xavisa eka makete wa laha kaya xi rhumeriwa eka timakete ta Joni na le Tshwane,” a ya emahlweni, a engetela leswaku loko ka ha ri na swixavisiwa leswi saleke endzhaku ko xavisa laha kaya na le Gauteng, va na muyimeri loyi a rhumelaka swixavisiwa swa vona eKapa.

“Mali leyi hi yi kumeke namuntlha yi ta tirhisiwa ku tatita xitoko xa hina xa tihuku ta nyama na ku xava swiphemu swi tshwa swa sisiteme ya hina yo cheleta leyi dyuhaleke,” ku vula yena, a kombisa ku khensa ka yena eka masipala ku va a hlawuriwile tanihi vahluri eka xiyenge xa van’wamapurasi va mabindzu. Purasi ra yena ri nyikiwile R90,000 hiku kuma ndzhawu yosungula eka xiyenge xa vurimi bya mabindzu, xikan’we na R50,000 yo engetelela.

Hi nkarhi lowu fanaka, Mukhanselara Thamsanqa Mabunda, loyi a vulavuleke hi ku yimela meyara, u hoyozerile vahluri va siku leri, a vula leswaku masipala wu tiyimiserile ku nyika matimba eka van’wamapurasi va xisati leswaku va ta kota ku hoxa xandla eka nsirhelelo wa swakudya swa tiko.

“Tanihi masipala, hi tshemba leswaku i swa nkoka ku hlangana lembe rin’wana na rin’wana ku tlangela van’wamapurasi va xisati na ku hoxa xandla ka vona eka nsirhelelo wa swakudya swa tiko. Hi ku tirhisana na Ndzawulo ya Vurimi, hi tiyimiserile ku tumbuluxa ndhawu leyi pfunaka eka vurimi hi ku nyika misava leyi ringaneleke.” , titeretere, mbewu, na nseketelo wa xithekiniki eka van’wamapurasi,” ku vula yena.

Tiko ri langutane na ntlhontlho lowu yaka emahlweni wa ku pfumaleka ka mitirho, naswona i vutihlamuleri bya mfumo ku tumbuluxa ndhawu leyi nga na nkoka eka mabindzu ku humelela no tumbuluxa mitirho, ku katsa na van’wamapurasi va hina va xisati. Hikokwalaho, i swa nkoka leswaku masipala na mfumo swi nyika switirhisiwa na nseketelo lowu lavekaka ku ku pfuna ku humelela na ku tumbuluxa swivandlanene swa mintirho eka van’wana.